{"id":945,"date":"2015-12-14T22:37:53","date_gmt":"2015-12-14T21:37:53","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=945"},"modified":"2015-12-15T17:45:12","modified_gmt":"2015-12-15T16:45:12","slug":"kusicielka-z-bronksu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=945","title":{"rendered":"Kusicielka z Bronksu"},"content":{"rendered":"

Jej ojciec Christian by\u0142 z zawodu komiwoja\u017cerem, z pochodzenia Norwegiem, z wyznania luteraninem. Ilekro\u0107 sobie popi\u0142, zaci\u0105ga\u0142 c\u00f3rk\u0119 do kuchni i b\u0142aga\u0142, \u017ceby z nim za\u015bpiewa\u0142a When Irish Eyes are Smiling<\/em>, rzewn\u0105 ballad\u0119 o roze\u015bmianych irlandzkich oczach, kt\u00f3re s\u0105 jak wiosenny poranek, i melodyjnym irlandzkim \u015bmiechu, kt\u00f3ry przypomina \u015bpiew anio\u0142\u00f3w. Widocznie lubi\u0142 zagl\u0105da\u0107 do kieliszka z irlandzkimi kumplami i razem z nimi s\u0142ucha\u0107 nagra\u0144 Johna McCormacka – bo ani w jego \u017cy\u0142ach, ani w \u017cy\u0142ach jego \u017cony, polsko-rosyjskiej \u017byd\u00f3wki Sary, nie p\u0142yn\u0119\u0142a cho\u0107by kropla irlandzkiej krwi.<\/p>\n

Ris\u00eb Gus Steenberg urodzi\u0142a si\u0119 11 czerwca 1913 roku na nowojorskim Bronksie. W domu si\u0119 wprawdzie nie przelewa\u0142o, ale wszyscy krewni mieli g\u0142ow\u0119 do interes\u00f3w, tak\u017ce muzykalna ciotka dziewczynki, kt\u00f3ra nam\u00f3wi\u0142a j\u0105 do udzia\u0142u w The Children\u2019s Hour, <\/em>audycjach lokalnej stacji radiowej, p\u0142atnych mniej wi\u0119cej dolara tygodniowo. Wkr\u00f3tce potem Ris\u00eb przybra\u0142a \u0142atwiejszy do zapami\u0119tania pseudonim Stevens i zacz\u0119\u0142a zdobywa\u0107 kolejne do\u015bwiadczenia wokalne, mi\u0119dzy innymi na scenie Little Theatre Opera Company. Jej pierwsza m\u0142odo\u015b\u0107 zbieg\u0142a si\u0119 z czasem Wielkiego Kryzysu i Dust Bowl – plagi bezwodnych burz py\u0142owych pustosz\u0105cych Wielkie R\u00f3wniny i zasnuwaj\u0105cych czarnym tumanem obezw\u0142adnione skwarem metropolie. W najgor\u0119tszych miesi\u0105cach „brudnych lat trzydziestych” dorabia\u0142a sobie jako modelka, reklamuj\u0105c ci\u0119\u017ckie zimowe futra w jednym z eleganckich nowojorskich dom\u00f3w mody.<\/p>\n

Jej pracowito\u015b\u0107 sz\u0142a w parze z nieprzeci\u0119tn\u0105 muzykalno\u015bci\u0105 i zjawiskow\u0105 urod\u0105. Po trzech latach studi\u00f3w w Juillard School otrzyma\u0142a pierwsz\u0105 propozycj\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy z MET. Od pokusy \u0142atwego sukcesu odwiod\u0142a j\u0105 Anna Schoen-Ren\u00e9, wychowanica samego Brahmsa, proponuj\u0105c uczennicy w zamian wypraw\u0119 do Europy i dalsz\u0105 edukacj\u0119 wokaln\u0105 w salzburskim Mozarteum, pod\u00a0<\/b>kierunkiem niemieckiej sopranistki Marie Gutheil-Schoder, s\u0142ynnej mi\u0119dzy innymi z udzia\u0142u w prawykonaniu Erwartung <\/em>Sch\u00f6nberga. To w\u0142a\u015bnie ona wprowadzi\u0142a Ris\u00eb w tajniki dw\u00f3ch swoich ulubionych partii: Oktawiana ze Straussowskiego Rosenkavaliera<\/em> i Carmen z opery Bizeta, kt\u00f3r\u0105 tu\u017c po I wojnie \u015bwiatowej zbulwersowa\u0142a wiede\u0144sk\u0105 krytyk\u0119 i \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a na siebie zarzuty, \u017ce stworzy\u0142a z cyga\u0144skiej kokietki posta\u0107 „dziwn\u0105”, nosz\u0105c\u0105 pewne cechy nietzschea\u0144skiego nadcz\u0142owieka.<\/p>\n

\"stevensoctavian\"<\/a><\/p>\n

Ris\u00eb Stevens jako Oktawian w Rosenkavalierze. <\/em><\/p>\n

Pierwszym dyrygentem, kt\u00f3ry dostrzeg\u0142 niezwyk\u0142y potencja\u0142 Stevens, by\u0142 George Szell. Niezw\u0142ocznie \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 m\u0142od\u0105 mezzosopranistk\u0119 do Pragi, gdzie w 1936 roku zadebiutowa\u0142a w roli tytu\u0142owej w Mignon <\/em>Thomasa. Podpisa\u0142a te\u017c kontrakt z wiede\u0144sk\u0105 Staatsoper, gdzie po raz pierwszy – z powodzeniem – zmierzy\u0142a si\u0119 z parti\u0105 Oktawiana. Podczas pobytu we Wiedniu zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z w\u0119giersko-austriackim aktorem Walterem Surovym, kt\u00f3ry z czasem zosta\u0142 jej mened\u017cerem (mimo \u017ce sp\u0119dzili ze sob\u0105 ca\u0142e \u017cycie, Ris\u00eb lubi\u0142a mu wypomina\u0107, \u017ce gdy skr\u0119ci\u0142a r\u0119k\u0119 na scenie, m\u0105\u017c wpierw wezwa\u0142 dziennikarzy, a dopiero p\u00f3\u017aniej chirurga). Oboje wr\u00f3cili do Stan\u00f3w w 1938 roku: 17 grudnia Stevens wyst\u0105pi\u0142a jako Mignon z zespo\u0142em MET w Operze Filadelfijskiej. Trzy dni p\u00f3\u017aniej za\u015bpiewa\u0142a Oktawiana w Nowym Jorku – u boku Lotte Lehmann w roli Marsza\u0142kowej, w spektaklu pod batut\u0105 Artura Bodanzky’ego; wkr\u00f3tce potem zdyskontowa\u0142a ten sukces w Teatro Col\u00f3n. W 1939 roku dwukrotnie pojawi\u0142a si\u0119 na scenie uruchomionej pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej opery w Glyndebourne – jako Dorabella w Cos\u00ec fan tutte<\/span> <\/em>i Cherubin w Weselu Figara<\/em>. Rok p\u00f3\u017aniej mia\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do Sussex w Carmen, <\/em>wojna pokrzy\u017cowa\u0142a jednak plany organizator\u00f3w: w Glyndebourne urz\u0105dzono tymczasow\u0105 ochronk\u0119 dla sierot, kt\u00f3rych rodzice zgin\u0119li we wrze\u015bniowych bombardowaniach Londynu. Jej powojenny wyst\u0119p w roli Cherubina (1955) przyj\u0119to do\u015b\u0107 ch\u0142odno. Stevens nie zyska\u0142a szerszego rozg\u0142osu w Europie.<\/p>\n

Za to w Stanach by\u0142a bo\u017cyszczem t\u0142um\u00f3w. Na scenie MET za\u015bpiewa\u0142a 348 razy, mimo \u017ce zako\u0144czy\u0142a karier\u0119 u szczytu mo\u017cliwo\u015bci wokalnych, zaledwie 23 lata po nowojorskim debiucie. W 1945 roku jej gi\u0119tki, przebogaty w barwie mezzosopran zosta\u0142 ubezpieczony na rekordow\u0105 w\u00f3wczas sum\u0119 miliona dolar\u00f3w. Opr\u00f3cz wspomnianych ju\u017c r\u00f3l Mozartowskich i Straussowskich mia\u0142a w repertuarze mi\u0119dzy innymi partie Maryny i Marfy z oper Musorgskiego, Giuliett\u0119 z Opowie\u015bci Hoffmanna<\/em>, a nawet Fryk\u0119 z Walkirii<\/em>. W 1955 roku odnios\u0142a niespodziewany sukces jako Orfeusz w operze Glucka pod batut\u0105 Pierre’a Monteux – cho\u0107 wyst\u0105pi\u0142a w tej roli zaledwie dziesi\u0119\u0107 razy (wraz z Lis\u0105 della Casa), zachowa\u0142a do tej partii szczeg\u00f3lny sentyment. Wielokrotnie \u015bwi\u0119ci\u0142a triumfy w Samsonie i Dalili<\/em> Saint-Sa\u00ebnsa, mi\u0119dzy innymi u boku fenomenalnego Ram\u00f3na Vinaya. W ostatnim sezonie w MET wda\u0142a si\u0119 w konflikt z przedstawicielami zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, skutecznie za\u017cegnany – na jej osobist\u0105 pro\u015bb\u0119 – przez prezydenta Kennedy’ego. Po zej\u015bciu ze sceny obj\u0119\u0142a kierownictwo Metropolitan Opera National Company i zaj\u0119\u0142a si\u0119 organizowaniem wyst\u0119p\u00f3w zespo\u0142u w innych miastach ameryka\u0144skich. W latach 1975-78 sta\u0142a na czele nowojorskiego Mannes College of Music, do ko\u0144ca lat 80. prowadzi\u0142a Young Artist Development Program przy MET.<\/p>\n

Urodziwa i niezwykle uzdolniona dramatycznie, przyci\u0105gn\u0119\u0142a te\u017c uwag\u0119 producent\u00f3w hollywoodzkich. W 1941 roku wyst\u0105pi\u0142a w przebojowej komedii muzycznej The Chocolate Soldier<\/em> w re\u017cyserii Roya Del Rutha, trzy lata p\u00f3\u017aniej podbi\u0142a serca widz\u00f3w epizodyczn\u0105 rol\u0105 Genevieve Linden w oscarowym melodramacie Id\u0105c moj\u0105 drog\u0105, <\/em>ws\u0142awionym znakomitymi rolami Binga Crosby’ego i Barry’ego Fitzgeralda. Bra\u0142a udzia\u0142 w programach telewizyjnych, nie stroni\u0142a od wyst\u0119p\u00f3w na Broadwayu, dubbingowa\u0142a aktorki w musicalach filmowych.<\/p>\n

Przesz\u0142a jednak do historii jako pami\u0119tna Carmen, by\u0107 mo\u017ce jeszcze „dziwniejsza” ni\u017c jej legendarna mistrzyni Marie Gutheil-Schoder. Ameryka\u0144scy krytycy por\u00f3wnywali jej sztuk\u0119 z dokonaniami andaluzyjskiej mezzosopranistki Conchity Superv\u00eda, kt\u00f3ra w czasach Wielkiej Wojny rzuci\u0142a w tej roli na kolana publiczno\u015b\u0107 Opery w Chicago. Na scenie MET Ris\u00eb Stevens wyst\u0105pi\u0142a w operze Bizeta a\u017c 124 razy, buduj\u0105c stopniowo posta\u0107 bezwzgl\u0119dnej kusicielki, kobiety – jak uj\u0119\u0142a to sama \u015bpiewaczka – „zakochanej w mi\u0142o\u015bci”. Ani wyzwolonej, ani op\u0119tanej wizj\u0105 nieub\u0142aganie nadci\u0105gaj\u0105cej \u015bmierci: raczej skupionej bez reszty na zaspokajaniu w\u0142asnej potrzeby uczu\u0107. Carmen w uj\u0119ciu Stevens nie ogl\u0105da si\u0119 na nikogo i na nic, jest wcieleniem beztroskiej, \u015bwiadomej swego uroku prowokatorki, ca\u0142kowicie oboj\u0119tnej na spustoszenia, jakie czyni w sercach i umys\u0142ach zadurzonych w niej m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n

\"stevenswalterbing\"<\/a><\/p>\n

Z Fritzem Reinerem i Rudolfem Bingiem po przedstawieniach Carmen. <\/em>Fot. Archiwum MET.<\/p>\n

Dzia\u0142a\u0142o. Jej partnerzy sceniczni – mi\u0119dzy innymi Richard Tucker i Ram\u00f3n Vinay – tworzyli r\u00f3wnie przekonuj\u0105ce wokalnie i aktorsko postaci Don Jos\u00e9go. Mario del Monaco okaza\u0142 si\u0119 tak przekonuj\u0105cy, \u017ce Stevens kategorycznie za\u017c\u0105da\u0142a, by w IV akcie rzuca\u0142 si\u0119 na ni\u0105 z bezpieczn\u0105, gumow\u0105 atrap\u0105 no\u017ca. Fritz Reiner, zauroczony jej niewiarygodn\u0105 muzykalno\u015bci\u0105 i fenomenaln\u0105 technik\u0105, dobra\u0142 jej miodop\u0142ynnego Escamilla w osobie Roberta Merrilla i obdarzonego \u017carliwym, odrobin\u0119 kanciastym, by nie rzec „psychopatycznym” tenorem Jana Peerce’a w partii Don Jos\u00e9go. W 1951 roku, z orkiestr\u0105 RCA Victor, nagra\u0142 Carmen<\/em>, kt\u00f3ra do dzi\u015b zdumiewa nieludzk\u0105 wr\u0119cz perfekcj\u0105 warstwy muzycznej i pora\u017ca g\u0142\u0119bi\u0105 wyrazu dramatycznego. Fina\u0142owego duetu kochank\u00f3w nie spos\u00f3b s\u0142ucha\u0107 spokojnie, zw\u0142aszcza maj\u0105c w pami\u0119ci zmys\u0142ow\u0105 seguidill\u0119 z I aktu opery. Pogarda i lodowaty ch\u0142\u00f3d Carmen – celnie oddane przez Stevens \u015brodkami czysto wokalnymi – wyzwalaj\u0105 w upodlonym \u017co\u0142nierzu istny atak sza\u0142u, kt\u00f3ry prowadzi do fina\u0142owej tragedii. Teraz mo\u017cecie mnie aresztowa\u0107. Tak, to ja j\u0105 zabi\u0142em. I ju\u017c mi wszystko jedno.<\/p>\n

Ris\u00eb Stevens wzbudza\u0142a uwielbienie i inne skrajne emocje jeszcze d\u0142ugo po zej\u015bciu ze sceny, kt\u00f3r\u0105 po\u017cegna\u0142a 12 kwietnia 1961 roku, oczywi\u015bcie w partii Carmen. Zmar\u0142a 52 lata p\u00f3\u017aniej, niespe\u0142na trzy miesi\u0105ce przed swoimi setnymi urodzinami. Fanatyczni mi\u0142o\u015bnicy jej g\u0142osu nie mog\u0105 nawet rzuci\u0107 si\u0119 z rozpacz\u0105 na jej gr\u00f3b. Cia\u0142o Ris\u00eb skremowano. Urn\u0119 z prochami zabra\u0142 do domu jej syn, Nicolas Surovy. Chyba nie by\u0142o mu wszystko jedno.<\/p>\n