{"id":9531,"date":"2026-03-31T17:58:30","date_gmt":"2026-03-31T15:58:30","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9531"},"modified":"2026-03-31T17:58:30","modified_gmt":"2026-03-31T15:58:30","slug":"mlody-bach-klania-sie-starym-mistrzom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9531","title":{"rendered":"M\u0142ody Bach k\u0142ania si\u0119 starym mistrzom"},"content":{"rendered":"

Szanowni Pa\u0144stwo, ju\u017c jutro, 1 kwietnia, rozpocznie si\u0119 w Gda\u0144sku kolejny festiwal Actus Humanus Resurrectio. Na oficjalnej inauguracji w Centrum \u015bw. Jana (pocz\u0105tek o 20.00) wyst\u0105pi Ensemble Correspondances, prowadzony od pozytywu przez S\u00e9bastiena Dauc\u00e9go, w programie z\u0142o\u017conym z wczesnych kantat Jana Sebastiana Bacha. Jak zwykle przygotowa\u0142am eseje na ka\u017cdy koncert festiwalu, jak zwykle b\u0119d\u0119 Pa\u0144stwu anonsowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 wydarze\u0144 na bie\u017c\u0105co, pozosta\u0142e za\u015b przypomina\u0107 po zako\u0144czeniu AHR 2026. Kto nie dotrze na miejsce, b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 wys\u0142ucha\u0107 transmisji w radiowej Dw\u00f3jce. Przybywajcie t\u0142umnie!<\/p>\n

***<\/p>\n

Albert Schweitzer, alzacki polihistor i autor wydanej w 1908 roku monografii Bacha, pisa\u0142 w niej z uwielbieniem o Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit <\/em>BWV 106, przyznaj\u0105c, \u017ce bez namys\u0142u po\u015bwi\u0119ci\u0142by dwie\u015bcie kantat ko\u015bcielnych Lipskiego Kantora w zamian za sto dzie\u0142 formatu Actus Tragicus<\/em>. Je\u015bli nawet nie ma w tym stwierdzeniu przesady (co prawdopodobne), i tak zadziwia pewno\u015b\u0107, z jak\u0105 Schweitzer tak wysoko oceni\u0142 utw\u00f3r, kt\u00f3ry wyszed\u0142 spod pi\u00f3ra zaledwie dwudziestokilkuletniego kompozytora. By\u0107 mo\u017ce zawa\u017cy\u0142y na tym jego osobiste preferencje: Schweitzer zdecydowanie przedk\u0142ada\u0142 o\u017cywiony dialog solist\u00f3w z ch\u00f3rem, charakterystyczny dla wczesnych kantat Jana Sebastiana, nad rzekom\u0105 rozwlek\u0142o\u015b\u0107 recytatyw\u00f3w i wybuja\u0142o\u015b\u0107 arii da capo <\/em>w jego dojrza\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci kantatowej. Niewykluczone te\u017c, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142 zamkn\u0105\u0107 tocz\u0105c\u0105 si\u0119 od blisko osiemdziesi\u0119ciu lat dyskusj\u0119 nad tym niezwyk\u0142ym dzie\u0142em, kt\u00f3re wci\u0105\u017c nie chce ods\u0142oni\u0107 wszystkich swoich tajemnic.<\/p>\n

Nie przetrwa\u0142 \u017caden, cho\u0107by fragmentaryczny autograf BWV 106. Na szcz\u0119\u015bcie utw\u00f3r zachowa\u0142 si\u0119 w kilku odpisach, z kt\u00f3rych najstarszy, sporz\u0105dzony by\u0107 mo\u017ce przez Christiana Friedricha Penzla, ucznia Bacha, pochodzi z 1768 roku i zosta\u0142 opatrzony adnotacj\u0105 Actus Tragicus<\/em>, traktowan\u0105 odt\u0105d jako alternatywny tytu\u0142, cho\u0107 w istocie jest okre\u015bleniem gatunkowym lutera\u0144skiej kantaty liturgicznej na tematy zwi\u0105zane ze \u015bmierci\u0105. Nad datowaniem dzie\u0142a, a poniek\u0105d te\u017c kwesti\u0105 jego autorstwa, zastanawia\u0142 si\u0119 ju\u017c Felix Mendelssohn. W roku 1835 pisa\u0142 w li\u015bcie do ojca, \u017ce kantata \u201emusi by\u0107 albo bardzo wczesna, albo bardzo p\u00f3\u017ana, pod wzgl\u0119dem stylu r\u00f3\u017cni si\u0119 bowiem diametralnie od tych, kt\u00f3re powsta\u0142y w \u015brednim okresie \u017cycia Bacha; nigdy nie pomy\u015bla\u0142bym, \u017ce ch\u00f3r pocz\u0105tkowy i ostatni s\u0105 dzie\u0142em Jana Sebastiana, je\u015bli ju\u017c, to innego kompozytora z epoki. Z drugiej jednak strony nikt inny na \u015bwiecie nie potrafi\u0142by stworzy\u0107 muzyki, kt\u00f3ra wype\u0142nia \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzie\u0142a\u201d. Moritz Hauptmann, od 1842 roku kantor Thomasschule w Lipsku, zachwyca\u0142 si\u0119 nieodpartym pi\u0119knem utworu, nie mog\u0105c zarazem przej\u015b\u0107 do porz\u0105dku dziennego nad \u201edziwaczn\u0105 potworno\u015bci\u0105 jego struktury muzycznej, w kt\u00f3rej frazy pi\u0119trz\u0105 si\u0119 jedna na drugiej, wrastaj\u0105 w siebie nawzajem, nie tworz\u0105c \u017cadnych wyodr\u0119bnionych grup ani kulminacji\u201d. Dopiero w ko\u0144cu XIX wieku zacz\u0119to postrzega\u0107 Actus Tragicus<\/em> jako swoist\u0105 rekapitulacj\u0119 \u201edawnego stylu\u201d, w kt\u00f3rej Bach odwo\u0142a\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi do tw\u00f3rczo\u015bci Buxtehudego i Pachelbela, ale te\u017c w\u0142asnych wyobra\u017ce\u0144 o polifonii renesansowej. Symbolicznie zderzy\u0142 \u201estary\u201d kontrapunkt z \u201enowoczesnym\u201d stylem monodycznym. Starotestamentow\u0105 wizj\u0119 \u015bmierci przeciwstawi\u0142 nowotestamentowej obietnicy zbawienia.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wn\u0119trze Marienkirche w M\u00fchlhausen. Fot. Erwin Meier<\/p>\n

Schweitzer ju\u017c wiedzia\u0142, \u017ce to dzie\u0142o wczesne, ale badacze do dzi\u015b spieraj\u0105 si\u0119 o dok\u0142adn\u0105 dat\u0119 powstania i przeznaczenie kantaty BWV 106. Actus Tragicus <\/em>z pewno\u015bci\u0105 zosta\u0142 skomponowany mi\u0119dzy 1706 a 1709 rokiem. Kiedy\u015b s\u0105dzono, \u017ce z my\u015bl\u0105 o nabo\u017ce\u0144stwie \u017ca\u0142obnym kt\u00f3rego\u015b z krewnych Bacha, by\u0107 mo\u017ce wuja Tobiasa L\u00e4mmerhirta; \u0142\u0105czono te\u017c utw\u00f3r z pogrzebem c\u00f3rki pastora ko\u015bcio\u0142a Divi Blasii w M\u00fchlhausen. Obecnie przewa\u017ca pogl\u0105d, \u017ce kantata powsta\u0142a na uroczysto\u015bci pogrzebowe burmistrza Adolpha Streckera, kt\u00f3re odby\u0142y si\u0119 16 wrze\u015bnia 1707 roku. Wci\u0105\u017c jednak brakuje dowodu na ostateczne potwierdzenie tej hipotezy. Nigdy nie by\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce tekst utworu jest kompilacj\u0105 ust\u0119p\u00f3w ze Starego i Nowego Testamentu, uzupe\u0142nionych dokonan\u0105 przez Lutra parafraz\u0105 Kantyku Symeona oraz chora\u0142em niemieckiego mistyka Adama Reusnera. Ale dopiero niedawno uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107, sk\u0105d pochodzi tekst tytu\u0142owego ch\u00f3ru \u201eGottes Zeit ist die allerbeste Zeit\u201d (\u201eBo\u017cy czas to czas najlepszy\u201d) \u2013 mianowicie ze Stu ewangelicznych rozmy\u015bla\u0144 o \u015bmierci <\/em>\u015bl\u0105skiego teologa Davida von Schweinitza \u2013 a tym samym odkry\u0107 pierwotne \u017ar\u00f3d\u0142o skromnego Bachowskiego traktatu o rzeczach ostatecznych, opowiedzianego g\u0142osami czworga solist\u00f3w, ch\u00f3ru, dw\u00f3ch flet\u00f3w, dw\u00f3ch gamb i basso continuo.<\/p>\n

W podobnym czasie, najprawdopodobniej w 1707 roku, powsta\u0142a kantata Nach dir, Herr, verlanget mich <\/em>BWV 150 (\u201eDo Ciebie, Panie, dusz\u0119 moj\u0105 wznosz\u0119\u201d) \u2013 pod pewnymi wzgl\u0119dami jeszcze osobliwsza, z uwagi na wyeksponowan\u0105 rol\u0119 ch\u00f3ru, wyst\u0119puj\u0105cego a\u017c w czterech z siedmiu cz\u0119\u015bci utworu (zn\u00f3w warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na odwo\u0142ania do \u201estarego stylu\u201d, mi\u0119dzy innymi wykorzystanie niezwykle ekspresyjnej, wyra\u017caj\u0105cej b\u00f3l i cierpienie figury saltus duriusculus<\/em>, zar\u00f3wno w pierwszym ch\u00f3rze, jak i w poprzedzaj\u0105cej go sinfonii); ari\u0119 \u201eZedern m\u00fcssen von den Winden oft viel Ungemach empfinden\u201d, jeden z nielicznych przyk\u0142ad\u00f3w tria wokalnego w ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Bacha (w tym przypadku alt, tenor i bas); oraz inwersj\u0119 materia\u0142u muzycznego z dw\u00f3ch pierwszych cz\u0119\u015bci w zamykaj\u0105cej utw\u00f3r ciacconie \u2013 d\u017awi\u0119kowej metaforze przej\u015bcia od smutku do rado\u015bci, zapo\u017cyczonej p\u00f3\u017aniej przez Brahmsa w finale jego IV Symfonii<\/em>. Do tej pory nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 miejsca powstania kantaty (w gr\u0119 wchodz\u0105 Arnstadt albo M\u00fchlhausen) ani jej przeznaczenia, cho\u0107 analiza tekstu, \u0142\u0105cz\u0105cego fragmenty psalm\u00f3w z anonimow\u0105 poezj\u0105, sugeruje nabo\u017ce\u0144stwo pokutne.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wn\u0119trze Blasiikirche w M\u00fchlhausen. Fot. Michael Sander<\/p>\n

Pokutny charakter ma r\u00f3wnie\u017c kantata Aus der Tiefen rufe ich, Herr, zu dir <\/em>BWV 131 \u2013 je\u015bli wierzy\u0107 notatce z zachowanego autografu, zam\u00f3wiona przez Georga Christiana Eilmara, pastora Ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w M\u00fchlhausen. W utworze, przeznaczonym na dw\u00f3ch solist\u00f3w (tenor i bas), ch\u00f3r oraz zesp\u00f3\u0142 instrumentalny z\u0142o\u017cony z oboju, fagotu, skrzypiec, dw\u00f3ch alt\u00f3wek i basso continuo, wykorzystano tekst Psalmu 130 (\u201eZ g\u0142\u0119boko\u015bci wo\u0142am do Ciebie, Panie\u201d), skompilowany z lutera\u0144skim chora\u0142em Bartholom\u00e4usa Ringwaldta. Niewykluczone, \u017ce kantata BWV 131 powsta\u0142a wkr\u00f3tce po przyje\u017adzie Bacha do M\u00fchlhausen, trudno j\u0105 jednak powi\u0105za\u0107 z konkretn\u0105 dat\u0105 w kalendarzu liturgicznym. Zdaniem niekt\u00f3rych badaczy mog\u0142a by\u0107 przeznaczona na specjaln\u0105 okazj\u0119, na przyk\u0142ad kt\u00f3re\u015b z nabo\u017ce\u0144stw pokutnych po wielkim po\u017carze miasta w maju 1707 roku.<\/p>\n

Z M\u00fchlhausen wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce kantata Christ lag in Todesbanden <\/em>BWV 4, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 muzykolog\u00f3w uwa\u017ca za to\u017csam\u0105 z utworem przedstawionym przez Bacha w Wielkanoc 1707 roku w ko\u015bciele Divi Blasii, w ramach aplikacji na stanowisko tamtejszego organisty. \u201eLeg\u0142 Chrystus w \u015bmierci p\u0119tach\u201d jest kantat\u0105 chora\u0142ow\u0105, skomponowan\u0105 w ca\u0142o\u015bci do tekstu Lutra \u2013 swobodnej adaptacji \u0142aci\u0144skiej sekwencji Victimae paschali laudes \u2013<\/em> w technice wariacji per omnes versus<\/em>, czyli obejmuj\u0105cych wszystkie strofy po kolei, z melodi\u0105 pie\u015bni zachowan\u0105 w cantus firmus. <\/em>Na tle pozosta\u0142ych wczesnych kantat Bacha BWV 4 sprawia wra\u017cenie wr\u0119cz \u201estarodawnej\u201d, a przecie\u017c nie stroni od typowo barokowego malarstwa d\u017awi\u0119kowego i wyrazistych figur retorycznych. Kompozytor musia\u0142 mie\u0107 do niej szczeg\u00f3lny sentyment, skoro po latach wykorzysta\u0142 j\u0105 kilkakrotnie w Lipsku, w nowej wersji, z dodatkowym instrumentalnym \u201ech\u00f3rem\u201d dubluj\u0105cym g\u0142osy wokalne, z\u0142o\u017conym z cynku i trzech puzon\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

S\u00e9bastien Dauc\u00e9. Fot. Marco Borggreve<\/p>\n

Tych wczesnych Bachowskich kantat, jak sugeruj\u0105 najnowsze odkrycia, pisanych przez dwudziestodwulatka, zachowa\u0142o si\u0119 w sumie niespe\u0142na dziesi\u0119\u0107. Wi\u0119cej zapewne si\u0119 nie odnajdzie, cho\u0107by\u015bmy oddali za nie wszystkie pozosta\u0142e kantaty ko\u015bcielne. Zreszt\u0105 nie warto niczego oddawa\u0107. Na ka\u017cdym etapie \u017cycia Bach tworzy\u0142 odr\u0119bne arcydzie\u0142a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szanowni Pa\u0144stwo, ju\u017c jutro, 1 kwietnia, rozpocznie si\u0119 w Gda\u0144sku kolejny festiwal Actus Humanus Resurrectio. Na oficjalnej inauguracji w Centrum \u015bw. Jana (pocz\u0105tek o 20.00) wyst\u0105pi Ensemble Correspondances, prowadzony od pozytywu przez S\u00e9bastiena Dauc\u00e9go, w programie z\u0142o\u017conym z wczesnych kantat Jana Sebastiana Bacha. Jak zwykle przygotowa\u0142am eseje na ka\u017cdy koncert festiwalu, jak zwykle b\u0119d\u0119 Pa\u0144stwu … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-9531","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9531","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9531"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9531\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9535,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9531\/revisions\/9535"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9531"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9531"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9531"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}