{"id":9555,"date":"2026-04-04T15:47:40","date_gmt":"2026-04-04T13:47:40","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9555"},"modified":"2026-04-04T15:47:40","modified_gmt":"2026-04-04T13:47:40","slug":"lament-po-orfeuszu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9555","title":{"rendered":"Lament po Orfeuszu"},"content":{"rendered":"

I tak ko\u0144czy si\u0119 tegoroczny Actus Humanus Resurrectio. Jutro o 20.00 we Dworze Artusa ostatni koncert festiwalu – z udzia\u0142em dw\u00f3ch kontratenor\u00f3w, Tima Meada i Jamesa Halla, oraz Les Musiciens de Saint-Julien pod dyrekcj\u0105 Fran\u00e7ois Lazarevitcha. Transmisj\u0119 dla tych, kt\u00f3rzy akurat nie w Gda\u0144sku, poprowadzi Klaudia Baranowska w radiowej Dw\u00f3jce. Przybywajcie t\u0142umnie!<\/p>\n

***<\/p>\n

W ostatnich miesi\u0105cach 1688 roku parlament angielski przeprowadzi\u0142 \u201echwalebn\u0105 rewolucj\u0119\u201d: odsun\u0105\u0142 od tronu Jakuba II i tym samym definitywnie rozprawi\u0142 si\u0119 z dynasti\u0105 Stuart\u00f3w. John Dryden, dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej mianowany pierwszym oficjalnym Poet\u0105-Laureatem, wypad\u0142 z \u0142ask dworu i straci\u0142 sw\u00f3j urz\u0105d. Szybko pogodzi\u0142 si\u0119 z ujm\u0105 na honorze i w gruncie rzeczy odetchn\u0105\u0142 z ulg\u0105. Zwolniony z obowi\u0105zku celebrowania mow\u0105 wi\u0105zan\u0105 wszelkich kr\u00f3lewskich rocznic i zwyci\u0119stw militarnych, zaj\u0105\u0142 si\u0119 tym, co lubi\u0142 najbardziej: t\u0142umaczeniem Horacego, Owidiusza, Lukrecjusza i Juwenalisa. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej zabra\u0142 si\u0119 za przek\u0142ad dzie\u0142 wszystkich Wergiliusza, publikuj\u0105c kolejne owoce swojej pracy translatorskiej w subskrypcji, kt\u00f3ra ostatecznie przynios\u0142a mu zysk w zawrotnej wysoko\u015bci 1400 funt\u00f3w szterling\u00f3w.<\/p>\n

Mia\u0142 ju\u017c za sob\u0105 dekady do\u015bwiadcze\u0144 w tej sztuce. W 1683 roku, w cytowanej dzi\u015b przez wszystkich teoretyk\u00f3w przedmowie do List\u00f3w<\/em> Owidiusza, snu\u0142 rozwa\u017cania nad rozmaitymi modelami przek\u0142adu poetyckiego: \u201ePierwszym jest metafraza, czyli kiedy si\u0119 autora s\u0142owo za s\u0142owem, wers za wersem, z jednego j\u0119zyka na drugi przek\u0142ada. (\u2026) Drugi spos\u00f3b to parafraza lub przek\u0142ad swobodny, gdzie t\u0142umacz trzyma autora wci\u0105\u017c na widoku, by go nigdy nie straci\u0107, ale nie tyle za jego s\u0142owami pod\u0105\u017ca, ile za sensem, a i ten, przyzna\u0107 wypada, wzmocniony zostaje, cho\u0107 nie zmieniony. (\u2026) Trzeci spos\u00f3b to imitacja, gdzie t\u0142umacz (je\u017celi tu jeszcze zachowuje to miano) tak\u0105 przyznaje sobie wolno\u015b\u0107, i\u017c od s\u0142\u00f3w i sensu nie tylko odbiega, ale porzuca jedno i drugie tam, gdzie widzi tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, i jedynie og\u00f3lne czerpi\u0105c z orygina\u0142u podpowiedzi, dowolne czyni wariacje\u201d (cytat za t\u0142umaczeniem Zofii Ziemann).<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Godfrey Kneller: portret Johna Drydena, 1693. Ze zbior\u00f3w National Portrait Gallery w Londynie<\/p>\n

Chodzi\u0142y s\u0142uchy, \u017ce poza ukochan\u0105 sztuk\u0105 przek\u0142adu Poeta-Laureat robi\u0142 wszystko dla pieni\u0119dzy. Gdyby wzi\u0105\u0107 te s\u0142owa na wiar\u0119, trzeba by by\u0142o te\u017c uzna\u0107, \u017ce Dryden zosta\u0142 najwybitniejszym angielskim dramatopisarzem epoki wy\u0142\u0105cznie z chciwo\u015bci. \u017be wdawa\u0142 si\u0119 w literackie spory tylko po to, by tym szybciej wype\u0142ni\u0107 sakiewk\u0119. \u017be wychwala\u0142 muzyczny talent Henry\u2019ego Purcella jedynie przez wzgl\u0105d na w\u0142asne korzy\u015bci. A przecie\u017c to wszystko nieprawda. Dryden wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Purcellem wielokrotnie. To im w\u0142a\u015bnie zawdzi\u0119czamy Kr\u00f3la Artura<\/em>, bodaj najwi\u0119ksze arcydzie\u0142o specyficznie angielskiej dramatic opera<\/em>, zwanej te\u017c semi-oper\u0105. To owocem ich wsp\u00f3lnego geniuszu jest Music for a while<\/em>, mroczny pean na cze\u015b\u0107 pot\u0119gi muzyki z maski w III akcie tragedii Oedipus<\/em>, lu\u017ano opartej na sztuce Sofoklesa. Dryden podziwia\u0142 brytyjskiego Orfeusza przede wszystkim za to, \u017ce jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 nie narusza\u0142a przekazu s\u0142owa, tworzy\u0142a dla\u0144 przestrze\u0144 odr\u0119bn\u0105, w kt\u00f3rym tekst m\u00f3g\u0142 wzajemnie dope\u0142nia\u0107 si\u0119 z muzyk\u0105 \u2013 na podobnej zasadzie, na jakiej j\u0119zyk \u017ar\u00f3d\u0142owy dope\u0142nia si\u0119 w wybitnych przek\u0142adach z j\u0119zykiem docelowym: dowolne czyni\u0105c wariacje, nie przestaj\u0105c jednak pod\u0105\u017ca\u0107 za sensem.<\/p>\n

Ich wsp\u00f3\u0142praca nie zawsze przebiega\u0142a g\u0142adko. Obaj jednak zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce dzia\u0142aj\u0105 poniek\u0105d w pr\u00f3\u017cni, pr\u00f3buj\u0105c stworzy\u0107 angielski ekwiwalent formy, kt\u00f3ra zd\u0105\u017cy\u0142a ju\u017c okrzepn\u0105\u0107 w innych cz\u0119\u015bciach Europy. \u201ePoezja i malarstwo si\u0119gn\u0119\u0142y ju\u017c w naszym kraju doskona\u0142o\u015bci\u201d, pisa\u0142 Dryden do Purcella. \u201eMuzyka wci\u0105\u017c jest w powijakach. Uczy si\u0119 w\u0142oskiego, kt\u00f3ry jest dla niej najwi\u0119kszym mistrzem, czerpie te\u017c nieco z francuszczyzny, nios\u0105cej aur\u0119 \u015bwie\u017co\u015bci i powabu. Anglia jest jednak dalej od s\u0142o\u0144ca i przyjdzie nam odrobin\u0119 d\u0142u\u017cej poczeka\u0107, a\u017c owoc dojrzeje\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Strona tytu\u0142owa An Ode on the Death of Mr Henry Purcell<\/em><\/p>\n

Nie zd\u0105\u017cy\u0142 dojrze\u0107. Zwi\u0105d\u0142 wraz z przedwczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 Purcella, cho\u0107 kompozytor zostawi\u0142 potomnym bogaty materia\u0142 do na\u015bladowania \u2013 Dydon\u0119 i Eneasza<\/em>, kilka semi-oper, nie tylko do tekst\u00f3w Drydena, muzyk\u0119 do kilkudziesi\u0119ciu sztuk dramatycznych. Ostateczny cios raczkuj\u0105cej formie zada\u0142a ustawa licencyjna z 1737 roku, wprowadzaj\u0105ca skuteczn\u0105 cenzur\u0119 \u201ewszelkich interludi\u00f3w, tragedii, komedii, oper, fars i innych widowisk teatralnych\u201d.<\/p>\n

Zanim jednak do tego dosz\u0142o, Anglia pogr\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 w \u017ca\u0142obie po Purcellu. Muzyczne elegie na jego \u015bmier\u0107 wysz\u0142y spod pi\u00f3ra wielu prominentnych tw\u00f3rc\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Jeremiaha Clarke\u2019a i Gottfrieda Fingera. Najintymniejszy, a zarazem najg\u0142\u0119biej przemy\u015blany ho\u0142d z\u0142o\u017cyli mu jednak Dryden oraz John Blow, nauczyciel i bliski przyjaciel kompozytora \u2013 w postaci An Ode on the Death of Mr. Henry Purcell<\/em> na dwa kontratenory (co w \u00f3wczesnej praktyce wykonawczej oznacza\u0142o zapewne dwa wysokie tenory), dwa \u201e\u017ca\u0142obne\u201d flety proste i basso continuo.<\/p>\n

Trudno doprawdy rozstrzygn\u0105\u0107, co w tym utworze wzbudza wi\u0119kszy podziw: deklamacyjne partie solowe oraz pe\u0142ne ekspresji duety, prowadzone przez Blowa w wyrafinowanym kontrapunkcie na tle oszcz\u0119dnego akompaniamentu, czy wiersz Drydena, w kt\u00f3rym poeta opisa\u0142 Purcella s\u0142own\u0105 imitacj\u0105 jego technik kompozytorskich. W ka\u017cdym wersie pojawia si\u0119 inny schemat metrum, typowy dla klasycznej poezji pentametr jambiczny przeplata si\u0119 swobodnie z dymetrem i trymetrem. R\u00f3wnie nieregularny jest uk\u0142ad rym\u00f3w: w kilku wersach wyst\u0119puj\u0105 te\u017c rymy wewn\u0119trzne. Zdarzaj\u0105 si\u0119 melodyjne powt\u00f3rzenia (\u201eand listening and silent, and silent and listening, and listening and silent\u201d), sk\u0105din\u0105d brawurowo wykorzystane przez Blowa na planie harmonicznym, o ile tw\u00f3rcy nie wsp\u00f3\u0142pracowali ze sob\u0105 \u015bci\u015ble od pocz\u0105tku prac nad utworem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fran\u00e7ois Lazarevitch. Fot. Sandrine Expilly<\/p>\n

Ostatnie dwa wiersze ody brzmi\u0105 jednak dziwnie proroczo. Skoro bogom wystarcz\u0105 Purcellowskie ballady i nic nie wskazuje, by chcieli zmieni\u0107 zdanie w tej kwestii, by\u0107 mo\u017ce Dryden przewidzia\u0142, \u017ce \u015bci\u0119ta mrozem siewka angielskiej opery wyda dojrza\u0142e owoce dopiero w czasach Brittena.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

I tak ko\u0144czy si\u0119 tegoroczny Actus Humanus Resurrectio. Jutro o 20.00 we Dworze Artusa ostatni koncert festiwalu – z udzia\u0142em dw\u00f3ch kontratenor\u00f3w, Tima Meada i Jamesa Halla, oraz Les Musiciens de Saint-Julien pod dyrekcj\u0105 Fran\u00e7ois Lazarevitcha. Transmisj\u0119 dla tych, kt\u00f3rzy akurat nie w Gda\u0144sku, poprowadzi Klaudia Baranowska w radiowej Dw\u00f3jce. Przybywajcie t\u0142umnie! *** W ostatnich … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-9555","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9555","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9555"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9555\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9559,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9555\/revisions\/9559"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9555"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9555"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9555"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}