{"id":962,"date":"2015-12-22T13:48:24","date_gmt":"2015-12-22T12:48:24","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=962"},"modified":"2015-12-22T16:24:47","modified_gmt":"2015-12-22T15:24:47","slug":"upadly-aniol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=962","title":{"rendered":"Upad\u0142y anio\u0142"},"content":{"rendered":"

Ten szkic – po\u015bwi\u0119cony jednemu z moich ulubionych bohater\u00f3w i protagoni\u015bcie jednej z moich najukocha\u0144szych oper – ukaza\u0142 si\u0119 w ksi\u0105\u017cce programowej wydanej z okazji niedawnej premiery Don Giovanniego<\/em> w Teatrze Wielkim w \u0141odzi. Prosz\u0119 go potraktowa\u0107 jako swoisty prezent gwiazdkowy: do my\u015blenia, do dyskusji, a przede wszystkim gwoli uciechy, \u017ceby oderwa\u0107 si\u0119 cho\u0107 na chwil\u0119 od kapusty, uszek, pierog\u00f3w i absurd\u00f3w otaczaj\u0105cej nas rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

***<\/p>\n

Chodzimy po ulicach miast, kt\u00f3rych zabudowa nawarstwia\u0142a si\u0119 nieraz przez tysi\u0105ce lat i protestujemy gromko przeciwko pr\u00f3bom \u201einnowacyjnej\u201d konserwacji zabytk\u00f3w. Podziwiamy p\u0142\u00f3tna dawnych mistrz\u00f3w i dajemy upust oburzeniu, czytaj\u0105c w prasie o pewnym \u0142amadze, kt\u00f3ry potkn\u0105\u0142 si\u0119 w muzeum i niechc\u0105cy uszkodzi\u0142 obraz Paola Porpory. Czytamy oryginalne teksty Kochanowskiego, Krasickiego albo Mickiewicza, zmieniaj\u0105c w nich najwy\u017cej ortografi\u0119. Nawet muzyk\u0119, pono\u0107 najbardziej abstrakcyjn\u0105 ze sztuk, traktujemy w kategoriach artystycznego \u015bwiadectwa epoki, przyk\u0142adaj\u0105c coraz wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 do zachowania b\u0105d\u017a rekonstrukcji pierwotnego stylu wykonawczego. Wyj\u0105tkiem jest teatr, kt\u00f3ry coraz cz\u0119\u015bciej rozwija si\u0119 i nabiera cia\u0142a niczym antagonistyczny paso\u017cyt, czerpi\u0105c mniemane korzy\u015bci z wymuszonego wsp\u00f3\u0142\u017cycia z innym organizmem \u2013 w tym przypadku oryginalnym tekstem sztuki b\u0105d\u017a tekstem s\u0142owno-muzycznym opery \u2013 i wyrz\u0105dzaj\u0105c mu niepowetowane szkody, a\u017c po semantyczn\u0105 \u015bmier\u0107 pod zwa\u0142ami nawarstwiaj\u0105cych si\u0119 nowych znacze\u0144.<\/p>\n

Wbrew pozorom nie chodzi o wyszydzany postulat ubierania Szekspirowskiego Hamleta w rajtuzy i koszul\u0119 z nakrochmalon\u0105 kryz\u0105. Chodzi o poszukiwanie dramatycznego sedna dzie\u0142a, o umiej\u0119tno\u015b\u0107 odczytania zawartych w nim kod\u00f3w, kt\u00f3re nawet w obr\u0119bie jednej kultury podlegaj\u0105 nieustannym metamorfozom, zmieniaj\u0105 pierwotny wyd\u017awi\u0119k b\u0105d\u017a trac\u0105 go ca\u0142kiem. Dobrym przyk\u0142adem s\u0105 dwa toposy literackie Z\u0142otego Wieku literatury hiszpa\u0144skiej: motyw Don Kichota, \u015bwi\u0119tego prostaczka i bohaterskiego marzyciela, oraz motyw Don Juana \u2013 niepoprawnego uwodziciela, przede wszystkim jednak buntownika, szydz\u0105cego z wyrok\u00f3w nieba i wyst\u0119puj\u0105cego przeciwko obowi\u0105zuj\u0105cym normom spo\u0142ecznym. O ile pierwszy rozwija si\u0119 w najlepsze, o tyle drugi przeby\u0142 d\u0142ug\u0105 drog\u0119 od redefinicji etosu rycerskiego i filozoficznej krytyki moralno\u015bci a\u017c po egzystencjaln\u0105 refleksj\u0119 nad absurdem ludzkiego istnienia, po czym si\u0119 wyczerpa\u0142. Wszelkie pr\u00f3by osadzenia Don Juana we wsp\u00f3\u0142czesnym kontek\u015bcie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 nieuchronnie sp\u0142aszczeniem tej demonicznej postaci: z budz\u0105cego podziw i groz\u0119 rebelianta zostaje wyniszczony obsesj\u0105 erotoman lub \u017ca\u0142osny skandalista, czasem jedno i drugie, ale nawet w\u00f3wczas mamy do czynienia z bohaterem godnym politowania, z biern\u0105 ofiar\u0105 systemu, pr\u00f3buj\u0105c\u0105 w jego ramach zaspokoi\u0107 w\u0142asne plugawe potrzeby. Nie ma ju\u017c Don Juan\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych bezinteresownie w imieniu wy\u017cszego Dobra lub Z\u0142a. Dlaczego? C\u00f3\u017c si\u0119 tymczasem wydarzy\u0142o? Jak na tej osi wydarze\u0144 plasuje si\u0119 posta\u0107 Don Giovanniego z opery Mozarta?<\/p>\n

\"Gul\u00e1csy_The_Garden_of_Don_Juan_1910\"<\/a><\/p>\n

Lajos Gul\u00e1csy, Ogr\u00f3d Don Juana<\/em>, 1910 (Magyar Nemzeti Gal\u00e9ria, Budapeszt). <\/span><\/b><\/p>\n

Wygl\u0105da na to, \u017ce Don Juan \u2013 w przeciwie\u0144stwie do Don Kichota \u2013 nie jest bohaterem uniwersalnym. To swoiste zwierciad\u0142o czasu minionego, pewnych warto\u015bci, kt\u00f3re ju\u017c w XVII-wiecznej Hiszpanii popad\u0142y w g\u0142\u0119boki i brzemienny w skutkach kryzys, p\u00f3\u017aniej za\u015b uleg\u0142y ca\u0142kowitemu rozmyciu. M\u0142ody szlachcic z El burlador de Sevilla y convidado de piedra<\/em> Tirsa de Moliny, pierwszej historii Don Juana obleczonej w kszta\u0142t literacki, post\u0119puje w my\u015bl dewizy \u201eTan largo me lo fi\u00e1is\u201d (w lu\u017anym t\u0142umaczeniu \u201e\u015amier\u0107 jeszcze daleko przede mn\u0105\u201d). Bez w\u0105tpienia jest rozpustnikiem, nie ma w nim jednak szata\u0144skiego magnetyzmu, nie ma uroku, kt\u00f3remu si\u0119 \u017caden i \u017cadna nie oprze. To w gruncie rzeczy prostak i \u0142ajdak, urodzony oportunista, kt\u00f3ry wykorzysta ka\u017cd\u0105 nadarzaj\u0105c\u0105 si\u0119 sposobno\u015b\u0107, by sobie dogodzi\u0107. I za to poniesie zas\u0142u\u017con\u0105 kar\u0119 w finale. Pod tym wzgl\u0119dem ca\u0142kiem mu blisko do figur z nowoczesnych odczyta\u0144 tego toposu \u2013 bo sztuka Moliny jest do\u015b\u0107 jednowymiarowa, pod wzgl\u0119dem literackim przeci\u0119tna (niekt\u00f3rzy badacze sugeruj\u0105 nawet, \u017ce nie wysz\u0142a spod jego pi\u00f3ra) i zas\u0142uguje na wzmiank\u0119 wy\u0142\u0105cznie jako pierwowz\u00f3r dalszych artystycznych metamorfoz Don Juana.
\nTe za\u015b \u2013 od anonimowego Il convitato di pietra<\/em>, gdzie po raz pierwszy pojawia si\u0119 motyw katalogu mi\u0142osnych podboj\u00f3w szlachcica, a\u017c po niezliczone przer\u00f3bki w stylu commedia dell\u2019arte, w kt\u00f3rych element komiczny zdecydowanie przewa\u017ca\u0142 nad tragicznym i kt\u00f3re cz\u0119sto ko\u0144czy\u0142y si\u0119 wymuszonym happyendem \u2013 prowadz\u0105 mi\u0119dzy innymi do arcydzie\u0142a Moliera, komedii Dom Juan ou le Festin de pierre<\/em>, w kt\u00f3rej sewilczyk zaczyna wreszcie nabiera\u0107 rumie\u0144c\u00f3w jako posta\u0107 dramatyczna. Z odpychaj\u0105cego, prostackiego oportunisty przeistacza si\u0119 w m\u0119\u017cczyzn\u0119 b\u0142yskotliwie inteligentnego, obdarzonego zgry\u017aliwym poczuciem humoru, autentycznego kobieciarza, kt\u00f3ry dokonuje mi\u0142osnych podboj\u00f3w z niek\u0142aman\u0105 rozkosz\u0105, a nie z my\u015bl\u0105 o spodziewanych korzy\u015bciach. Jest zepsuty do szpiku ko\u015bci, ale nie pod\u0142y. Mimo \u017ce intryga chwilami jest grubymi ni\u0107mi szyta, to w\u0142a\u015bnie w komedii Moliera dajemy si\u0119 po raz pierwszy \u201euwie\u015b\u0107\u201d tej postaci, brniemy z ni\u0105 na manowce konwenansu i moralno\u015bci, z kt\u00f3rych sprowadzi nas dopiero raptowny fina\u0142 z pos\u0105giem Komandora w roli swoistej Nemezis.<\/p>\n

\"(c)<\/a><\/p>\n

Walter Sickert, L\u00e0 ci darem la mano,\u00a0<\/em>lata 20. XX wieku (Fenton House, Londyn) <\/span><\/p>\n

Rys prawdziwie demoniczny Don Juan zyskuje dopiero w The Libertine<\/em>, sztuce angielskiego dramatopisarza Thomasa Shadwella, zajad\u0142ego moralisty i pami\u0119tnego adwersarza Johna Drydena. Jego rozpustnik jest ju\u017c diab\u0142em wcielonym: gwa\u0142cicielem, ojcob\u00f3jc\u0105 i z\u0142odziejem, blu\u017anierc\u0105 i przewrotnym w swych refleksjach filozofem. W tym przerysowanym pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem dramacie po raz pierwszy pojawia si\u0119 motyw rozpustnika jako figury nieuprawnionej wolno\u015bci: cz\u0142owieka, kt\u00f3ry w d\u0105\u017ceniu do swobody w\u0142asnej odrzuca wszelkie normy, a co gorsza potrafi zracjonalizowa\u0107 ka\u017cdy sw\u00f3j post\u0119pek. Oto Don John jako zwierciad\u0142o burzliwej epoki rz\u0105d\u00f3w Karola II Stuarta, podobnie jak Molierowski Dom Juan okaza\u0142 si\u0119 metafor\u0105 gwa\u0142townego kryzysu warto\u015bci w czasach panowania Ludwika XIV.<\/p>\n

Na tle tych dw\u00f3ch spektakularnych metamorfoz toposu Don Juana libretto Lorenza da Ponte mo\u017ce si\u0119 wyda\u0107 sztampowym nawi\u0105zaniem do opowie\u015bci Tirsa da Moliny. Opera Mozarta jest w gruncie rzeczy modelowym przyk\u0142adem XVIII-wiecznej opery buffa w stylu w\u0142oskim, okre\u015blanej te\u017c synonimicznym terminem \u201edramma giocoso\u201d, wywodz\u0105cej si\u0119 w prostej linii z tradycji commedia dell\u2019arte. Da Ponte pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 materia\u0142em wyj\u015bciowym w postaci libretta Giovanniego Bertatiego do opery Giuseppe Gazzanigi Don Giovanni<\/em> Tenorio, o sia Il convitato di pietra<\/em>, kt\u00f3ra mia\u0142a swoj\u0105 prapremier\u0119 w Wenecji zaledwie osiem miesi\u0119cy przed pierwszym wystawieniem Mozartowskiego arcydzie\u0142a w Pradze. Przed zbyt pochopn\u0105 ocen\u0105 Don Giovanniego<\/em> Mozarta w kategoriach b\u0142ahej opowiastki o ukaranym rozpustniku przestrzega jednak ci\u0119\u017car gatunkowy samej muzyki. To, czego \u201enie ma\u201d w libretcie, obleka si\u0119 w cia\u0142o ju\u017c w dramatycznej uwerturze, potem w duecie Anny i Don Ottavia \u201eChe giuramento, o Dei!\u201d, w pe\u0142nym rozterki wyznaniu Donny Elwiry \u201eIn quali eccessi\u201d, wreszcie w mro\u017c\u0105cym krew w \u017cy\u0142ach \u201eChe gelo \u00e8 questo mai?\u201d, kiedy trac\u0105cy grunt pod nogami Don Giovanni przyjmuje zaproszenie Komandora. Je\u015bli nawet Da Ponte nie zdo\u0142a\u0142 odmalowa\u0107 w s\u0142owach portretu Wielkiego Buntownika, uczyni\u0142 to za niego kompozytor. To Don Giovanni z epoki, w kt\u00f3rej obraz cz\u0142owieka stworzonego na Bo\u017ce podobie\u0144stwo zacz\u0105\u0142 konkurowa\u0107 z o\u015bwieceniow\u0105 wizj\u0105 niepoj\u0119tej ludzkiej machiny biologicznej, cz\u0142owiekiem jako stworzeniem \u0142\u0105cz\u0105cym cechy zwierz\u0119ce z doskona\u0142o\u015bci\u0105 istot nie z tego \u015bwiata, zawieszonym w p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy niebem a piek\u0142em, wiecznym pot\u0119pieniem a najwy\u017cszym zbawieniem. Zgodne z konwencj\u0105, pogodne zako\u0144czenie opery nie wyma\u017ce z pami\u0119ci s\u0142uchacza dramatycznej sceny upadku Don Giovanniego w g\u0142\u0105b ogni piekielnych. Zostawi go raczej w poczuciu, \u017ce gdy blu\u017anierca odzyska si\u0142y, piek\u0142o wypluje go z powrotem \u2013 przera\u017cone pot\u0119g\u0105 jego wewn\u0119trznej wolno\u015bci, kt\u00f3rej nie sprosta\u0142 sam Szatan.<\/p>\n

\"(c)<\/a><\/p>\n

Charles Ricketts, Don Giovanni i Kamienny Go\u015b\u0107,<\/em> 1905 (Government Art Collection).<\/p>\n

Bez Mozartowskiego Don Giovanniego<\/em> mit zwodziciela z Sewilli osun\u0105\u0142by si\u0119 w bana\u0142. Nie powsta\u0142by Go\u015b\u0107 kamienny<\/em> Puszkina, Baudelaire nie napisa\u0142by swego Don Juana w piekle<\/em>, nie dostaliby\u015bmy Don Juana<\/em> Byrona. Do w\u0105tku demonicznego burzyciela nie wr\u00f3ci\u0142by ani E.T.A. Hoffmann, ani Kierkegaard, ani Albert Camus. Ca\u0142ej historii nie opowiedzia\u0142by od nowa Herbert Rosendorfer w Budowniczym ruin<\/em>. Przypowie\u015b\u0107 o kryzysie wiary, rycerskiego honoru i minionego porz\u0105dku spo\u0142ecznego jest poniek\u0105d bytem zamkni\u0119tym. Nie przyjmie w siebie nowych znacze\u0144, nie da si\u0119 nagi\u0105\u0107 do obecnej rzeczywisto\u015bci bez szkody dla tego, co w niej najistotniejsze. Ma jednak w sobie tak nieprawdopodobn\u0105 si\u0142\u0119, \u017ce mo\u017cna do niej wraca\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Podobnie, jak w niesko\u0144czono\u015b\u0107 mo\u017cna si\u0119 zag\u0142\u0119bia\u0107 w zau\u0142ki \u015bredniowiecznego Pary\u017ca, kontemplowa\u0107 Za\u015blubiny Arnolfinich<\/em> van Eycka w londy\u0144skiej National Gallery i tropi\u0107 \u015bredni\u00f3wk\u0119 w wersach Beniowskiego<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ten szkic – po\u015bwi\u0119cony jednemu z moich ulubionych bohater\u00f3w i protagoni\u015bcie jednej z moich najukocha\u0144szych oper – ukaza\u0142 si\u0119 w ksi\u0105\u017cce programowej wydanej z okazji niedawnej premiery Don Giovanniego w Teatrze Wielkim w \u0141odzi. Prosz\u0119 go potraktowa\u0107 jako swoisty prezent gwiazdkowy: do my\u015blenia, do dyskusji, a przede wszystkim gwoli uciechy, \u017ceby oderwa\u0107 si\u0119 cho\u0107 na … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-962","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/962","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=962"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/962\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":967,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/962\/revisions\/967"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=962"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=962"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=962"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}