{"id":9664,"date":"2026-05-30T03:26:27","date_gmt":"2026-05-30T01:26:27","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9664"},"modified":"2026-05-30T03:34:33","modified_gmt":"2026-05-30T01:34:33","slug":"ropa-i-krew","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9664","title":{"rendered":"Ropa i krew"},"content":{"rendered":"

Krystian Lada nie lubi oddziela\u0107 widowni od symbolicznej przestrzeni gry. Wszystkie jego spektakle zaczynaj\u0105 si\u0119 przy otwartej kurtynie \u2013 na d\u0142ugo zanim wybrzmi\u0105 pierwsze d\u017awi\u0119ki opery. Przed mogunckim przedstawieniem Prze\u0142amuj\u0105c fale <\/em>Missy Mazzoli na ciemn\u0105 muraw\u0119 skalistych wzg\u00f3rz wyspy Skye wkracza powoli kilkana\u015bcie kobiet: niepozornych, skromnie ubranych, m\u0142odych i starych, pi\u0119knych i brzydkich. Po chwili do\u0142\u0105cza do nich grupka m\u0119\u017cczyzn w kostiumach, kt\u00f3rych wygl\u0105d wzbudza skojarzenia nie tylko z tradycyjnym strojem starszyzny Ko\u015bcio\u0142a Szkockiego i odzie\u017c\u0105 robocz\u0105 hebrydzkich rybak\u00f3w, lecz tak\u017ce z po\u0142yskliw\u0105 czerni\u0105 ropy z rozproszonych po Morzu P\u00f3\u0142nocnym platform wiertniczych. Kobiety przedstawiaj\u0105 si\u0119 i wtr\u0105caj\u0105 kilka s\u0142\u00f3w o swoim pochodzeniu i religii. Nie ka\u017cdej m\u0119\u017cczy\u017ani pozwalaj\u0105 sko\u0144czy\u0107. Wszystkie s\u0105 po kolei wypychane ze sceny. Jedna zd\u0105\u017cy poda\u0107 tylko swoje imi\u0119, Bess. To m\u0119\u017cczyznom wystarcza. Wsp\u00f3lnota ubiera dziewczyn\u0119 w sukni\u0119 \u015blubn\u0105 i \u201eprzymierza\u201d do niej rozmaite atrybuty dziewiczego m\u0119cze\u0144stwa.<\/p>\n

Gest, kt\u00f3ry z pozoru k\u0142\u00f3ci si\u0119 z doktryn\u0105 prezbiterian, odrzucaj\u0105cych kult \u015bwi\u0119tych oraz ich relikwii i wizerunk\u00f3w, w istocie jest celnym odzwierciedleniem \u015bwiatopogl\u0105du du\u0144skiego artysty Larsa von Triera, tw\u00f3rcy filmu z 1996 roku, na kt\u00f3rego kanwie powsta\u0142a opera Mazzoli do libretta Royce\u2019a Vavreka. Dramat Breaking the Waves<\/em>, zdobywca Grand Prix na festiwalu w Cannes, wszed\u0142 na ekrany nieco ponad rok po og\u0142oszeniu s\u0142ynnego manifestu Dogma 95 i do dzi\u015b uchodzi za dzie\u0142o za\u0142o\u017cycielskie ruchu. Wychowany w rodzinie ateist\u00f3w von Trier w\u0142a\u015bnie wtedy postanowi\u0142 przyj\u0105\u0107 katolicyzm, cho\u0107 potem wycofa\u0142 si\u0119 z tej decyzji na pozycj\u0119 agnostyka. Nigdy nie kry\u0142 fascynacji tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 swego rodaka Carla Theodora Dreyera, przede wszystkim M\u0119cze\u0144stwem Joanny d\u2019Arc<\/em> (1928), ale te\u017c uko\u0144czonym w 1943 roku Dniem gniewu <\/em>i powojennym ju\u017c S\u0142owem<\/em>. Obrazoburca Dreyer doczeka\u0142 si\u0119 z czasem uznania jako mistrz kina religijnego. Lars von Trier odnalaz\u0142 w sobie jego nast\u0119pc\u0119. W Prze\u0142amuj\u0105c fale<\/em> roztrz\u0105sa\u0142 podobne dylematy jak Dreyer. Z Joanny d\u2019Arc <\/em>wzi\u0105\u0142 m\u0119cze\u0144sk\u0105 ofiar\u0119 Bess; z Dnia gniewu<\/em> niejednoznaczny motyw dzwon\u00f3w; ze S\u0142owa <\/em>\u2013 w\u0105tek szale\u0144stwa b\u0105d\u017a upo\u015bledzenia swojej bohaterki. Nie pozby\u0142 si\u0119 jednak pi\u0119tna skandalisty, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce i w p\u00f3\u017aniejszych filmach wskazywa\u0142 na religi\u0119 patriarchaln\u0105 jako \u017ar\u00f3d\u0142o krzywd i cierpienia, obna\u017caj\u0105c nieod\u0142\u0105czny od niej mechanizm wykorzystania seksualno\u015bci w procesie kontroli wsp\u00f3lnoty nad jednostk\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Julietta Aleksanyan (Bess) i Brett Carter (Jan). Fot. Andreas Etter<\/p>\n

Trzyaktowy utw\u00f3r sceniczny Mazzoli powsta\u0142 dwadzie\u015bcia lat po premierze filmu, na zam\u00f3wienie Opera Philadelphia. Pomys\u0142 zakie\u0142kowa\u0142 w g\u0142owie Vavreka ju\u017c wcze\u015bniej, ale kompozytorka dop\u00f3ty nie chcia\u0142a si\u0119 przekona\u0107 do adaptacji Prze\u0142amuj\u0105c fale, <\/em>a\u017c odkry\u0142a immanentn\u0105 \u201eoperowo\u015b\u0107\u201d dzie\u0142a von Triera. W jego opowie\u015bci o Bess jest obsesja i po\u015bwi\u0119cenie Wagnerowskiej Senty, jest ogrom morza z Billy\u2019ego Budda <\/em>i Petera Grimesa <\/em>Brittena, jest wreszcie wybrukowane dobrymi ch\u0119ciami piek\u0142o, jak w Jenufie <\/em>Janaczka. Libretto opery trzyma si\u0119 do\u015b\u0107 \u015bci\u015ble litery pierwowzoru, z czego wi\u0119kszo\u015b\u0107 dotychczasowych realizator\u00f3w czyni\u0142a u\u017cytek tak\u017ce pod wzgl\u0119dem teatralnym, zachowuj\u0105c klasyczny, linearny tok narracji.<\/p>\n

Krystian Lada podszed\u0142 do sprawy inaczej: na tle prawie niezmiennej, \u015bwietnie organizuj\u0105cej przestrze\u0144 scenografii (Annette Murschetz) rozegra\u0142 moralitet o domniemanej winie i niejednoznacznym odkupieniu, przywodz\u0105cy na my\u015bl skojarzenia z konwencj\u0105 \u015bredniowiecznych misteri\u00f3w pasyjnych. Na wspomnianej ju\u017c skalnej murawie rosn\u0105 niespotykane w tym \u015brodowisku bia\u0142e lilie. Jan, norweski robotnik naftowy, u\u0142o\u017cy z nich \u015blubny bukiet dla Bess. Oboje s\u0105 ubrani na bia\u0142o: pan m\u0142ody w garnitur, panna m\u0142oda w sukni\u0119 z ogromnym trenem, kt\u00f3rej nie zdejmie prawie do ko\u0144ca przedstawienia (kostiumy Adrian B\u00e4rwinkel). Nie ro\u015bnie tu nard i szafran ani wonna trzcina, ale i tak nie spos\u00f3b op\u0119dzi\u0107 si\u0119 od my\u015bli, \u017ce ten sp\u0142ache\u0107 ziemi ma zaspokaja\u0107 wszystkie potrzeby spo\u0142eczno\u015bci, zar\u00f3wno fizyczne, jak i duchowe. Dlatego jest terenem bacznie obserwowanym \u2013 z okalaj\u0105cych go podest\u00f3w, za kt\u00f3rymi rozpo\u015bciera si\u0119 inny \u015bwiat: bezkresnego morza, odleg\u0142ych platform wiertniczych i odrzucanych przez wsp\u00f3lnot\u0119 praw.<\/p>\n

Bess w tym zamkni\u0119tym ogrodzie straci dziewictwo; st\u0105d po\u017cegna wyruszaj\u0105cego na platform\u0119 wiertnicz\u0105 Jana, tu b\u0119dzie uprawia\u0107 z nim seks przez telefon, wci\u0105\u017c w tej samej bia\u0142ej sukni, poplamionej krwi\u0105 nocy po\u015blubnej. Kiedy nadejdzie wie\u015b\u0107 o tragicznym wypadku Norwega, ciemn\u0105 muraw\u0119 zast\u0105pi stalowoszara pod\u0142oga sali szpitalnej, bardziej przypominaj\u0105cej kostnic\u0119 ni\u017c oddzia\u0142 intensywnej opieki medycznej. P\u00f3\u0142nagi, zakrwawiony Jan \u2013 z l\u0119d\u017awiami okrytymi bia\u0142ym p\u0142\u00f3tnem \u2013 wzbudza r\u00f3wnie intensywne skojarzenia z um\u0119czonym Chrystusem, jak z cierpi\u0105cym Amfortasem. Sparali\u017cowany, niezdolny do seksu, powoli traci wol\u0119 \u017cycia. Kiedy wreszcie uda mu si\u0119 przekona\u0107 \u017con\u0119 to zbli\u017ce\u0144 z innymi m\u0119\u017cczyznami, rozpocznie si\u0119 bolesny proces przemiany Bess w \u015bwi\u0119t\u0105 nierz\u0105dnic\u0119. Na sukni pojawi\u0105 si\u0119 nowe plamy krwi. Bess \u201edoko\u0144czy zadanie\u201d, oddaj\u0105c si\u0119 marynarzom z czerwonego statku, kt\u00f3rego obecno\u015bci domy\u015blimy si\u0119 tylko z zalewu cynobrowego \u015bwiat\u0142a w g\u0142\u0119bi sceny (jak zwykle znakomita re\u017cyseria \u015bwiate\u0142 Aleksandra Prowali\u0144skiego, tym razem we wsp\u00f3\u0142pracy z Frederikiem Wollekiem).<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Na pierwszym planie Julietta Aleksanyan. Fot. Andreas Etter<\/p>\n

Scena gwa\u0142tu rozgrywa si\u0119 za p\u00f3\u0142przezroczyst\u0105 kurtyn\u0105, po kt\u00f3rej lej\u0105 si\u0119 strugi przera\u017caj\u0105cego brudu. Krwi wymieszanej ze smarem? Fekali\u00f3w? A mo\u017ce wyrwanych wn\u0119trzno\u015bci? Po makabrycznej kulminacji narracja powoli si\u0119 domyka. Bess umiera w ramionach kobiet, Jan odzyskuje w\u0142adz\u0119 w nogach i wraca na scen\u0119 w \u015blubnym stroju \u2013 uwalanym brudem i krwi\u0105 podobnie jak bia\u0142y tren sukni, okrywaj\u0105cy teraz trumn\u0119 kobiety. Za chwil\u0119 z nadscenia spadnie oczyszczaj\u0105cy deszcz. W toni niewidzialnego morza rozlegnie si\u0119 d\u017awi\u0119k nieistniej\u0105cych dzwon\u00f3w, za kt\u00f3rym Jan t\u0119skni\u0142 w dzie\u0144 \u015blubu.<\/p>\n

Lada przys\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 operowej wersji Prze\u0142amuj\u0105c fale<\/em>. Odsun\u0105\u0142 j\u0105 od filmowego pierwowzoru i wprowadzi\u0142 w \u015bwiat symboliki teatralnej \u2013 z ogromn\u0105 korzy\u015bci\u0105 dla widza i bez szwanku dla muzyki, kt\u00f3ra przynios\u0142a Mazzoli opini\u0119 jednej z najja\u015bniejszych gwiazd na firmamencie XXI-wiecznej opery ameryka\u0144skiej. Krytycy cz\u0119sto opatruj\u0105 jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 no\u015bn\u0105 etykiet\u0105 postminimalizmu: istotnie, Mazzoli organizuje wi\u0119kszo\u015b\u0107 scen wok\u00f3\u0142 wyrazistego, powtarzalnego schematu, niekoniecznie rytmicznego \u2013 g\u0142\u00f3wny walor jej muzyki tkwi jednak w j\u0119zyku harmonicznym, wzbudzaj\u0105cym niejasne skojarzenia z p\u0142ynn\u0105 tonalno\u015bci\u0105 i politonalno\u015bci\u0105 Sch\u00f6nberga. Mazzoli pi\u0119knie barwi akordy dysonansami, \u017congluje obsad\u0105, prze\u0142amuje koloryt orkiestry brzmieniem gitary elektrycznej i syntezatora. Ma te\u017c niezwyk\u0142e wyczucie g\u0142osu ludzkiego, czego dowodem i\u015bcie brittenowskie ch\u00f3ry i przejmuj\u0105ca, a przy tym zaskakuj\u0105co \u015bpiewna partia Bess.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Julietta Aleksanyan, Karina Repova (Dodo) i Nancy Wei\u00dfbach (Matka). Fot. Andreas Rett<\/p>\n

Z kt\u00f3r\u0105 znakomicie poradzi\u0142a sobie Julietta Aleksanyan, sopranistka obdarzona g\u0142osem du\u017cej urody, niepospolitym wyczuciem frazy i godn\u0105 podziwu sprawno\u015bci\u0105 w budowaniu tak z\u0142o\u017conej i tragicznej postaci. \u015awietnym partnerem dla kruchej Bess okaza\u0142 si\u0119 postawny Jan w osobie Bretta Cartera, dysponuj\u0105cego zdrowym, elastycznym barytonem o jasnej, niemal tenorowej barwie. Nadzwyczaj spodoba\u0142a mi si\u0119 Karina Repova jako Dodo, szwagierka Bess: jej ciemny, aksamitny mezzosopran ma w sobie zar\u00f3wno koj\u0105c\u0105 czu\u0142o\u015b\u0107, jak i nieodzown\u0105 w tej partii si\u0142\u0119 \u2013 dobrze skontrastowane z bezlitosn\u0105 surowo\u015bci\u0105 Matki (w tej roli Nancy Wei\u00dfbach, solidny sopran dramatyczny). W m\u0119skiej obsadzie wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 tak\u017ce ukrai\u0144ski bas-baryton Daniel Semsichko w partii Starszego Zboru, zawi\u00f3d\u0142 natomiast Yoonki Baek w roli Doktora Richardsona, \u015bpiewaj\u0105cy tenorem do\u015b\u0107 w\u0105t\u0142ym i niepewnym intonacyjnie. W pozosta\u0142ych rolach bez zarzutu sprawili si\u0119 bas-baryton Tim-Lukas Reuter (Terry) oraz bas Do\u011fu\u015f G\u00fcney i tenor Frederik Bak w partiach dw\u00f3ch gwa\u0142cicieli. Dobrze te\u017c wypad\u0142 ch\u00f3r m\u0119ski pod kierunkiem Sebastiana Hernandeza Laverny\u2019ego \u2013 szorstki, chwilami wr\u0119cz brutalny w brzmieniu, szczeg\u00f3lnie przekonuj\u0105cych we fragmentach stylizowanych na hymny i psalmy prezbiteria\u0144skie. Ca\u0142o\u015b\u0107, wraz z Philharmonisches Staatsorchester Mainz, poprowadzi\u0142 Dirk Kaftan \u2013 z wybitnym nerwem i dba\u0142o\u015bci\u0105 o ka\u017cdy detal tej niezwykle z\u0142o\u017conej partytury.<\/p>\n

Moguncki spektakl Prze\u0142amuj\u0105c fale<\/em> sko\u0144czy\u0142 si\u0119 jednak inaczej ni\u017c wcze\u015bniejsze produkcje. Kilkana\u015bcie \u201eMainzer Frauen\u201d, kobiet z prologu, wr\u00f3ci\u0142o na scen\u0119 wraz z Bess, \u017ceby za\u015bpiewa\u0107 pro\u015bciutk\u0105, dokomponowan\u0105 przez Mazzoli piosenk\u0119 \u201eMy body is a map\u201d, do parafrazy tekstu arii g\u0142\u00f3wnej bohaterki z pocz\u0105tku III aktu. Czy\u017cby uk\u0142on w stron\u0119 dawnych librecist\u00f3w, kt\u00f3rzy zgrabnym lieto fine <\/em>potrafili zamkn\u0105\u0107 akcj\u0119 ka\u017cdej opery? Je\u015bli tak, to niewczesny. Dzie\u0144 w dzie\u0144 umiera ponad sto zgwa\u0142conych kobiet, kt\u00f3rych cia\u0142a okaza\u0142y si\u0119 map\u0105 donik\u0105d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Krystian Lada nie lubi oddziela\u0107 widowni od symbolicznej przestrzeni gry. Wszystkie jego spektakle zaczynaj\u0105 si\u0119 przy otwartej kurtynie \u2013 na d\u0142ugo zanim wybrzmi\u0105 pierwsze d\u017awi\u0119ki opery. Przed mogunckim przedstawieniem Prze\u0142amuj\u0105c fale Missy Mazzoli na ciemn\u0105 muraw\u0119 skalistych wzg\u00f3rz wyspy Skye wkracza powoli kilkana\u015bcie kobiet: niepozornych, skromnie ubranych, m\u0142odych i starych, pi\u0119knych i brzydkich. Po chwili … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-9664","format-standard","category-wedrowki-operowe"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9664","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9664"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9664\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9670,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9664\/revisions\/9670"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9664"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9664"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9664"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}