{"id":9807,"date":"2026-07-31T14:59:53","date_gmt":"2026-07-31T12:59:53","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9807"},"modified":"2026-07-31T14:59:53","modified_gmt":"2026-07-31T12:59:53","slug":"pochwala-opowiesci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9807","title":{"rendered":"Pochwa\u0142a opowie\u015bci"},"content":{"rendered":"

Wkr\u00f3tce zn\u00f3w si\u0119 tutaj zaroi od recenzji i relacji, wi\u0119c dla chwili wytchnienia od niemo\u017cebnych upa\u0142\u00f3w proponuj\u0119 ju\u017c teraz wybiec my\u015bl\u0105 w przysz\u0142o\u015b\u0107 – ku nadchodz\u0105cym sezonom w filharmoniach – a zarazem cofn\u0105\u0107 si\u0119 pami\u0119ci\u0105 do marcowego koncertu RSO Wien pod batut\u0105 Marin Alsop i z udzia\u0142em Bruce’a Liu, kt\u00f3ry zagra\u0142 parti\u0119 solow\u0105 w\u00a0I Koncercie\u00a0<\/em>Chopina, w katowickiej siedzibie NOSPR. Napisa\u0142am wtedy kr\u00f3tki esej o uk\u0142adaniu program\u00f3w koncert\u00f3w: rzecz jasna, w kontek\u015bcie tamtego wieczoru, na zam\u00f3wienie organizator\u00f3w.<\/p>\n

A poniewa\u017c obieca\u0142am te\u017c informowa\u0107 Pa\u0144stwa na bie\u017c\u0105co o wydarzeniach zwi\u0105zanych z niedawn\u0105 premier\u0105 Domu, w kt\u00f3rym \u015bpiewa<\/em>, donosz\u0119 z rado\u015bci\u0105, \u017ce w najbli\u017csz\u0105 \u015brod\u0119, 5 sierpnia o 18.30, b\u0119dzie mo\u017cna si\u0119 ze mn\u0105 zobaczy\u0107 na dziedzi\u0144cu Zamku Kr\u00f3lewskiego w Warszawie. Rozmow\u0119 – przed projekcj\u0105 filmu Tina Turner: 50 lat na scenie,\u00a0<\/em>takie \u0142adne zestawienie – poprowadzi \u0141ukasz Strusi\u0144ski, ca\u0142o\u015b\u0107 odb\u0119dzie si\u0119 w ramach festiwalu Ogrody Muzyczne, znajdzie si\u0119 te\u017c okazja, \u017ceby kupi\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119. Zapraszamy!<\/p>\n

***<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesne filharmonie przyzwyczai\u0142y nas do koncert\u00f3w uk\u0142adanych wed\u0142ug my\u015bli przewodniej \u2013 co ciekawe, niekoniecznie powi\u0105zanej z materi\u0105 muzyczn\u0105 utwor\u00f3w. Programy skupiaj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 pojedynczej idei b\u0105d\u017a wydarzenia historycznego. S\u0142uchacze ucz\u0105 si\u0119 plasowa\u0107 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ulubionych kompozytor\u00f3w w szerszym kontek\u015bcie, tropi\u0107 pokrewne w\u0105tki w dzie\u0142ach odleg\u0142ych o ca\u0142e epoki, doszukiwa\u0107 si\u0119 podobie\u0144stw w muzyce pozornie obcych sobie \u015bwiat\u00f3w.<\/p>\n

Przestali\u015bmy traktowa\u0107 koncert jak opowie\u015b\u0107, zwart\u0105 dramaturgicznie i pe\u0142n\u0105 napi\u0119cia, kt\u00f3re wynika z r\u00f3\u017cnic i kontrast\u00f3w, nie za\u015b \u0142\u0105cz\u0105cych utwory pokrewie\u0144stw. Organizatorzy rozmy\u015blnie odchodz\u0105 od przebrzmia\u0142ego rzekomo wzorca, na kt\u00f3rym wychowa\u0142y si\u0119 pokolenia meloman\u00f3w: zestawienia uwertury z koncertem solowym, po kt\u00f3rych nast\u0119puje wykonanie symfonii lub innej kompozycji orkiestrowej. Odsy\u0142aj\u0105 ten schemat do lamusa, jako sztampowy, ograniczaj\u0105cy wyobra\u017ani\u0119, zakorzeniony w s\u0142usznie minionej tradycji. Niekt\u00f3rzy nazywaj\u0105 go \u201edziewi\u0119tnastowiecznym\u201d i doszukuj\u0105 si\u0119 jego pocz\u0105tk\u00f3w w po\u0142owie lat trzydziestych tamtego stulecia, kiedy na czele lipskiego Gewandhausu stan\u0105\u0142 Felix Mendelssohn, zast\u0105pi\u0142 dawne koncertowe potpourri porz\u0105dkiem muzycznej uczty z wymienionych powy\u017cej trzech da\u0144 i wkr\u00f3tce znalaz\u0142 na\u015bladowc\u00f3w w ca\u0142ej Europie.<\/p>\n

Tyle \u017ce to nieprawda. Mendelssohn trzyma\u0142 si\u0119 innej zasady, istotnie uk\u0142adaj\u0105c programy koncert\u00f3w z trzech skontrastowanych element\u00f3w \u2013 najcz\u0119\u015bciej muzyki kompozytor\u00f3w uznanych, zapomnianych i swojej w\u0142asnej \u2013 ale \u0142\u0105czy\u0142 je w znacznie bardziej rozbudowane ca\u0142o\u015bci, przeplataj\u0105c arie i sceny z oper z fragmentami muzyki teatralnej, a kantaty z symfoniami, kt\u00f3rych poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci zdarza\u0142o mu zast\u0105pi\u0107 ad hoc <\/em>wyimkami z odr\u0119bnych kompozycji orkiestrowych. Podobnie wygl\u0105da\u0142y programy paryskich koncert\u00f3w z udzia\u0142em orkiestr Jules\u2019a Pasdeloupa, \u00c9douarda Colonne i Charles\u2019a Lamoureux, kt\u00f3rych zaci\u0119ta rywalizacja w ostatniej \u0107wierci XIX wieku przyczyni\u0142a si\u0119 walnie do rozwoju francuskiej symfoniki.<\/p>\n

Wzorzec uwertura-koncert-symfonia utrwali\u0142 si\u0119 ostatecznie dopiero z pocz\u0105tkiem ubieg\u0142ego stulecia. I by\u0107 mo\u017ce przetrwa\u0142by do dzi\u015b, gdyby organizatorzy \u017cycia muzycznego nie zaprzepa\u015bcili le\u017c\u0105cej u jego podstaw zasady. To nie mo\u017ce by\u0107 nudny obiad z trzech da\u0144 z deserem. To powinien by\u0107 filharmoniczny odpowiednik filmu zrealizowanego wed\u0142ug recepty Hitchcocka \u2013 najpierw trz\u0119sienie ziemi, a potem napi\u0119cie ju\u017c tylko ro\u015bnie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Bernstein prowadzi II Symfoni\u0119\u00a0<\/em>Mahlera na festiwalu w Tanglewood, 1970. Fot. Heinz Weissenstein<\/p>\n

Mo\u017cna wi\u0119c zacz\u0105\u0107 od s\u0142ynnej z szalonych zmian metrum uwertury do Kandyda <\/em>Leonarda Bernsteina, kt\u00f3ra ju\u017c w 1957 roku, kilka miesi\u0119cy po premierze operetki na Broadwayu, zabrzmia\u0142a pod batut\u0105 kompozytora na koncercie New York Philharmonic. Przed up\u0142ywem dw\u00f3ch lat wesz\u0142a do repertuaru prawie stu orkiestr ameryka\u0144skich, wykorzystywana od tamtej pory jako b\u0142yskotliwy concert opener<\/em>, czyli utw\u00f3r rozpoczynaj\u0105cy pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wieczoru. Co bardziej istotne, rozkocha\u0142a publiczno\u015b\u0107 w samym Kandydzie<\/em>. Melomani od sze\u015bciu dekad z g\u00f3r\u0105 wal\u0105 do teatr\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie, a potem nuc\u0105 \u201ewenecki\u201d walc What\u2019s the Use<\/em>, w kt\u00f3rym gromadka oszust\u00f3w i wymuszaczy ubolewa nad niedostatecznym zyskiem ze swej szubrawczej dzia\u0142alno\u015bci; p\u0119kaj\u0105 ze \u015bmiechu przy Dear Boy<\/em> z epizodu lizbo\u0144skiego, w kt\u00f3rym Pangloss \u2013 mentor Kandyda \u2013 zachowuje niewzruszony optymizm mimo z\u0142apania syfilisu od \u015blicznej pokoj\u00f3wki Paquette; i zachwycaj\u0105 si\u0119 Glitter and Be Gay<\/em>, arcytrudn\u0105 i arcy\u015bmieszn\u0105 parodi\u0105 \u201earii z klejnotami\u201d z Fausta<\/em> Gounoda, \u015bpiewan\u0105 przez Kunegund\u0119, szcz\u0119\u015bliw\u0105 kochank\u0119 paryskiego kardyna\u0142a i \u017cydowskiego kupca.<\/p>\n

Potem mo\u017cna odrobin\u0119 och\u0142on\u0105\u0107 przy pierwszych d\u017awi\u0119kach Koncertu e-moll<\/em>, by ju\u017c po chwili sobie u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce Chopin \u2013 mimo pozor\u00f3w wierno\u015bci stylowi brillant \u2013 akurat w tym utworze go prze\u0142amuje: \u015bwie\u017co\u015bci\u0105 natchnienia, ch\u0142opi\u0119c\u0105 \u017carliwo\u015bci\u0105, typowo ju\u017c romantycznym uniesieniem, kt\u00f3re g\u00f3ruj\u0105 nad ca\u0142\u0105 narracj\u0105, woln\u0105 od ogranicze\u0144 formy, naznaczon\u0105 geniuszem swobodnej improwizacji, snut\u0105 bardziej w rytm serca ni\u017c zgodnie z dyktatem rozumu. Konia z rz\u0119dem temu, kto nie poczuje gwa\u0142townego przyp\u0142ywu napi\u0119cia z nadej\u015bciem wolnej cz\u0119\u015bci \u015brodkowej, ostatniego manifestu m\u0142odzie\u0144czej mi\u0142o\u015bci kompozytora; kto nie us\u0142yszy w melancholijnym Larghetto <\/em>nieistniej\u0105cej arii w wykonaniu \u201ePanny G\u0142adkowskiej, bia\u0142o, z r\u00f3\u017cami na g\u0142owie, do twarzy prze\u015blicznie ubranej\u201d. Jakby cofn\u0119\u0142a si\u0119 fala wzburzonych uczu\u0107. W tej w\u0142a\u015bnie cz\u0119\u015bci kryje si\u0119 sedno oryginalno\u015bci utworu: kto wie, czy nie istotniejsze ni\u017c beethovenowski rozmach Allegro maestoso<\/em> i b\u0142yskotliwa stylizacja motyw\u00f3w krakowiaka w fina\u0142owym Rondo \u2013 Vivace<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Prokofiew podczas pierwszego pobytu w Chicago, 1918. Fot. z archiwum Chicago Symphony Orchestra Association<\/p>\n

P\u00f3\u017aniej trzeba ten ogie\u0144 nie tylko podtrzyma\u0107, ale i bardziej podsyci\u0107: fragmentami arcydzie\u0142a Prokofiewa, kt\u00f3ry w ko\u0144cu lat 30. ubieg\u0142ego wieku postanowi\u0142 si\u0119 zmierzy\u0107 z geniuszem Szekspira. Pr\u00f3ba skomponowania opery na podstawie Hamleta <\/em>sko\u0144czy\u0142a si\u0119 fiaskiem. Uda\u0142o mu si\u0119 za to opowiedzie\u0107 bez s\u0142\u00f3w histori\u0119 nieszcz\u0119snych kochank\u00f3w z Werony \u2013 w trzyaktowym balecie z epilogiem Romeo i Julia<\/em>. A zarazem, bezwiednie, odda\u0107 w tej niezwyk\u0142ej muzyce g\u0119stniej\u0105c\u0105 atmosfer\u0119 stalinowskich represji: dramat rozpaczliwie prze\u0142amywany humorem, przemoc zderzon\u0105 z czu\u0142o\u015bci\u0105. W wersji pierwotnej Prokofiew zako\u0144czy\u0142 sw\u00f3j balet happy endem, argumentuj\u0105c, \u017ce \u201eumarli nie ta\u0144cz\u0105\u201d \u2013 jakby chcia\u0142 zakl\u0105\u0107 nieub\u0142agany bieg historii, uwierzy\u0107, \u017ce przecie\u017c b\u0119dzie dobrze, \u017ce artysta nie musi zajmowa\u0107 si\u0119 polityk\u0105. Jak cz\u0119sto bywa w takich przypadkach, polityka zaj\u0119\u0142a si\u0119 artyst\u0105. Balet, zrazu niedopuszczony na scen\u0119 przez w\u0142adze ZSRR, doczeka\u0142 si\u0119 premiery w Brnie, w grudniu 1938 roku \u2013 tym samym, w kt\u00f3rym Prokofiew po raz ostatni uzyska\u0142 zgod\u0119 na wyjazd z kraju.<\/p>\n

W programie tego koncertu recept\u0119 Hitchcocka zrealizowano z nawi\u0105zk\u0105. Najpierw trz\u0119sienie ziemi, potem cofnie si\u0119 morze, w ko\u0144cu nadejdzie tsunami.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wkr\u00f3tce zn\u00f3w si\u0119 tutaj zaroi od recenzji i relacji, wi\u0119c dla chwili wytchnienia od niemo\u017cebnych upa\u0142\u00f3w proponuj\u0119 ju\u017c teraz wybiec my\u015bl\u0105 w przysz\u0142o\u015b\u0107 – ku nadchodz\u0105cym sezonom w filharmoniach – a zarazem cofn\u0105\u0107 si\u0119 pami\u0119ci\u0105 do marcowego koncertu RSO Wien pod batut\u0105 Marin Alsop i z udzia\u0142em Bruce’a Liu, kt\u00f3ry zagra\u0142 parti\u0119 solow\u0105 w\u00a0I Koncercie\u00a0Chopina, … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-9807","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9807","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9807"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9807\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9810,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9807\/revisions\/9810"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9807"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9807"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9807"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}