{"id":9825,"date":"2026-08-12T14:16:32","date_gmt":"2026-08-12T12:16:32","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9825"},"modified":"2026-08-12T14:18:19","modified_gmt":"2026-08-12T12:18:19","slug":"jak-pokonac-prawdziwe-zlo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9825","title":{"rendered":"Jak pokona\u0107 prawdziwe z\u0142o"},"content":{"rendered":"

Nie ukrywam, \u017ce do Jasia i Ma\u0142gosi <\/em>mam stosunek nadzwyczaj osobisty. Ostatnia warszawska inscenizacja tej opery \u2013 firmowana nazwiskami dw\u00f3ch legend polskiego teatru lalek, re\u017cysera Jana Wilkowskiego i scenografa Adama Kiliana \u2013 mia\u0142a premier\u0119 w Teatrze Wielkim w 1979 roku. By\u0142a to zarazem ostatnia warszawska premiera dla mnie i paczki moich r\u00f3wie\u015bnic, bo w s\u0119dziwym wieku pi\u0119tnastu lat musia\u0142y\u015bmy si\u0119 po\u017cegna\u0107 z ch\u00f3rem dzieci\u0119cym. Wci\u0105\u017c mia\u0142y\u015bmy kie\u0142bie we \u0142bie, by\u0142y\u015bmy jednak na tyle oswojone z muzyk\u0105 Wagnera \u2013 mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki uczestnictwu w kilkudziesi\u0119ciu spektaklach Tannh\u00e4usera <\/em>oraz niedawnym wyst\u0119pom go\u015bcinnym innej opery z Tetralogi\u0105 \u2013 by z roziskrzonej partytury Engelberta Humperdincka wy\u0142owi\u0107 nie tylko popularne niemieckie piosenki ludowe, ale te\u017c dos\u0142owne cytaty z Ringu <\/em>i splot motyw\u00f3w przewodnich organizuj\u0105cych narracj\u0119 podobnie jak w dzie\u0142ach mistrza z Bayreuth. Wcale nas te\u017c nie dziwi\u0142o, \u017ce przygotowaniem muzycznym Jasia i Ma\u0142gosi<\/em> zaj\u0105\u0142 si\u0119 sam dyrektor teatru, a zarazem wybitny wagnerysta Antoni Wicherek.<\/p>\n

Tym bardziej by\u0142o nam przykro, \u017ce premiera doczeka\u0142a si\u0119 zaledwie kilku recenzji, i to na og\u00f3\u0142 mia\u017cd\u017c\u0105cych. Dosta\u0142o si\u0119 przede wszystkim Humperdinckowi, nazwanemu przez jednego z krytyk\u00f3w \u201eWagnerem dla ubogich duchem\u201d, oraz jego \u201edawno przebrzmia\u0142ej muzyce\u201d. Oberwa\u0142 te\u017c dyrygent i pomys\u0142odawca przedsi\u0119wzi\u0119cia: za puszczanie w ruch gigantycznej machiny \u201epierwszej polskiej sceny muzycznej\u201d tylko po to, \u017ceby pokaza\u0107, jak \u201edwoje smarkaczy\u201d \u0142aduje czarownic\u0119 w ogie\u0144. Od tamtej pory nikt si\u0119 nie odwa\u017cy\u0142 wystawi\u0107 Jasia i Ma\u0142gosi <\/em>w Warszawie, cho\u0107 gdzie indziej opera bije rekordy popularno\u015bci, a w kilku krajach jest sta\u0142ym punktem programu bo\u017conarodzeniowego. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce melomani wci\u0105\u017c nie traktuj\u0105 jej ca\u0142kiem serio, a nie\u015bmia\u0142a propozycja sprzed kilku lat, \u017ceby dzie\u0142o Humperdincka \u2013 b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a asystenta Wagnera i nauczyciela jego syna Siegfrieda \u2013 zaprezentowa\u0107 w ramach Bayreuther Festspiele, spotka\u0142a si\u0119 z \u017cywio\u0142owym sprzeciwem stra\u017cnik\u00f3w tradycji.<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie nie trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107, a\u017c na ten krok zdecyduje si\u0119 \u201eangielskie Bayreuth\u201d, czyli Longborough Festival Opera. Mia\u0142o ku temu wa\u017ckie argumenty: oper\u0119 Humperdincka przyj\u0119li z zachwytem najwi\u0119ksi muzycy jego epoki, na czele z Ryszardem Straussem, kt\u00f3ry zadyrygowa\u0142 prapremier\u0105 w Weimarze, 23 grudnia 1893. Kolejne triumfy odnios\u0142y inscenizacje w Monachium i Karlsruhe, odpowiednio pod batut\u0105 Hermanna Leviego i Felixa Mottla, dw\u00f3ch wielkich dyrygent\u00f3w wagnerowskich. \u00d3wcze\u015bni mistrzowie batuty nie mieli w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce kompozytor dokona\u0142 genialnej syntezy dzieci\u0119cej ba\u015bni ze wznios\u0142o\u015bci\u0105 wagnerowskiego mitu, odniesie\u0144 do niemieckiego folkloru z mistrzostwem wyuczonej od Wagnera roboty orkiestrowej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Rosalind Dobson (Ma\u0142gosia) i Joanna Harries (Ja\u015b). Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

A zacz\u0119\u0142o si\u0119 tak niewinnie: od adaptacji Adelheid Wette, m\u0142odszej siostry Humperdincka, kt\u00f3ra w 1889 roku wpad\u0142a na pomys\u0142, \u017ceby w \u015bwi\u0119ta urz\u0105dzi\u0107 swoim c\u00f3rkom kukie\u0142kowe przedstawienie Jasia i Ma\u0142gosi<\/em>. Brat mia\u0142 tylko dopisa\u0107 muzyk\u0119 do czterech towarzysz\u0105cych sztuce piosenek. Domowy teatrzyk zrobi\u0142 tak\u0105 furor\u0119 w\u015br\u00f3d go\u015bci, \u017ce rodze\u0144stwo rozbudowa\u0142o go do postaci poka\u017anego singspielu z fortepianem. Dwa lata p\u00f3\u017aniej Humperdinck ko\u0144czy\u0142 ju\u017c prawdziw\u0105 trzyaktow\u0105 oper\u0119 H\u00e4nsel und Gretel<\/em> \u2013 do libretta Adelheid, kt\u00f3ra pomin\u0119\u0142a w swej wersji najbardziej drastyczne sceny z ba\u015bni, dodaj\u0105c w zamian kilka dobrodusznych postaci, kt\u00f3re wspomog\u0105 protagonist\u00f3w w drodze do szcz\u0119\u015bliwego fina\u0142u.<\/p>\n

Co si\u0119 jednak w libretcie scukrzy\u0142o, zachowa\u0142o pierwotn\u0105 groz\u0119 i tajemnic\u0119 w partyturze. Fabularne korzenie s\u0142ynnej ba\u015bni braci Grimm si\u0119gaj\u0105 przecie\u017c czas\u00f3w wielkiej kl\u0119ski g\u0142odu, pierwszego z kryzys\u00f3w, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y czternastowieczn\u0105 Europ\u0119. Po serii surowych zim nasta\u0142y ch\u0142odne wiosny i deszczowe lata. Ziemia nie chcia\u0142a ani wyschn\u0105\u0107, ani si\u0119 rozgrza\u0107, ani tym bardziej rodzi\u0107. Ludzie zacz\u0119li je\u015b\u0107 psy i zwierz\u0119ta robocze. Resztki ziarna siewnego ut\u0142ukli na m\u0105k\u0119. Polowali na \u017caby, gotowali kor\u0119, wyd\u0142ubywali larwy ze spr\u00f3chnia\u0142ych pni. W desperacji pozbywali si\u0119 s\u0142abszych dzieci, zostawiaj\u0105c je na pastw\u0119 losu i dzikich zwierz\u0105t \u2013 w le\u015bnych ost\u0119pach, jak najdalej od domu, \u017ceby nie uda\u0142o im si\u0119 odnale\u017a\u0107 drogi powrotnej. Jak w ba\u015bni o rodze\u0144stwie porzuconym z woli macochy, ale za zgod\u0105 ich ojca drwala, kt\u00f3ry da\u0142 si\u0119 przekona\u0107, \u017ce w przeciwnym razie b\u0119dzie musia\u0142 wyciosa\u0107 deski na trumny dla ca\u0142ej czw\u00f3rki.<\/p>\n

Lucy Bailey, re\u017cyserka Jasia i Ma\u0142gosi <\/em>w LFO, postanowi\u0142a przywr\u00f3ci\u0107 operze Humperdincka cho\u0107 odrobin\u0119 tamtej frustracji i mroku. Przed przyjazdem do Anglii obawia\u0142am si\u0119, \u017ce nie zachowa umiaru, \u017ce na koniec nie oprze si\u0119 pokusie okrucie\u0144stwa pierwowzoru. Nazwisko Bailey, jednej z najwa\u017cniejszych postaci wsp\u00f3\u0142czesnego teatru brytyjskiego, wzbudza\u0142o we mnie automatyczne skojarzenia ze s\u0142ynnym Tytusem Andronikiem<\/em>, wystawionym w Shakespeare\u2019s Globe dok\u0142adnie dwadzie\u015bcia lat temu \u2013 w inscenizacji tak wstrz\u0105saj\u0105cej, \u017ce widzowie mdleli na ka\u017cdym spektaklu. U\u015bwiadomi\u0142am sobie dopiero w Longborough, \u017ce jej kariera zacz\u0119\u0142a si\u0119 od fascynacji oper\u0105, \u017ce Bailey uczy\u0142a si\u0119 zawodu nie tylko w teatrach dramatycznych, ale i w Glyndebourne, a w Wexford debiutowa\u0142a jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych.<\/p>\n

Zapewne dlatego w H\u00e4nsel und Gretel <\/em>\u017cadnej granicy nie przekroczy\u0142a. Dostrzeg\u0142a zar\u00f3wno w libretcie, jak w partyturze, \u017ce z pierwowzoru literackiego osta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie opowie\u015b\u0107 o dojrzewaniu do odpowiedzialno\u015bci i wyci\u0105ganiu wniosk\u00f3w z pope\u0142nionych b\u0142\u0119d\u00f3w, wci\u0105\u017c jednak naznaczona l\u0119kiem epoki \u2013 \u017ceby dzieci\u0119cy bunt przeciw w\u0142adzy rodzicielskiej nie przerodzi\u0142 si\u0119 trwale w nienawi\u015b\u0107. W przedstawieniu w Longborough rol\u0119 Czarownicy wykonuje ta sama \u015bpiewaczka, kt\u00f3ra wciela si\u0119 w Matk\u0119 \u2013 co jest praktyk\u0105 stosowan\u0105 do\u015b\u0107 cz\u0119sto w wykonaniach Jasia i Ma\u0142gosi<\/em>, przewa\u017cnie ze wzgl\u0119d\u00f3w praktycznych. Bailey posz\u0142a jednak tropem braci Grimm, kt\u00f3rzy w ka\u017cdym kolejnym wydaniu ba\u015bni sugerowali coraz dobitniej, \u017ce zabijaj\u0105c czarownic\u0119, dzieci w rzeczywisto\u015bci zg\u0142adzi\u0142y swoj\u0105 z\u0142\u0105 macoch\u0119. Tam jednak historia rozgrywa si\u0119 w szerszym planie czasowym. W z\u0142agodzonej wersji Humperdincka bli\u017ani\u0119ta zostan\u0105 odnalezione przez rodzic\u00f3w po ca\u0142onocnych poszukiwaniach w lesie. Co nie przeszkodzi\u0142o Bailey przenie\u015b\u0107 motyw matkob\u00f3jstwa w sfer\u0119 dzieci\u0119cych fantazji, podsycanych zapewne strachem i g\u0142odem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena z II aktu. Fot. Matthew Williams-Ellis<\/span><\/p>\n

Atmosfer\u0119 przera\u017caj\u0105cej n\u0119dzy re\u017cyserka buduje sprawnie od samego pocz\u0105tku spektaklu. Pierwsze dwa akty rozgrywaj\u0105 si\u0119 w monochromatycznej przestrzeni (scenografi\u0119 przygotowa\u0142a Anisha Fields, projektantka kostium\u00f3w do znakomitej ubieg\u0142orocznej inscenizacji Peleasa i Melizandy <\/em>w LFO, ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 jak zwykle zjawiskowo \u2013 o\u015bwietli\u0142 Ben Ormerod). W akcie pierwszym przewa\u017ca brudna biel wn\u0119trza chatki miotlarza, z pod\u0142og\u0105 umorusan\u0105 sadz\u0105 i \u015bcianami pobazgranymi w\u0119glem przez dzieci. W drugim akcie ko\u015blawe rysunki rachitycznych, bezlistnych drzew zast\u0119puj\u0105 las \u2013 w bardzo podobnej przestrzeni, jak w akcie poprzednim, tyle \u017ce przedstawionej w negatywie; tym razem dominuje czer\u0144, na kt\u00f3rej tle majacz\u0105 szarobia\u0142e ga\u0142\u0119zie. Kolory, z przewag\u0105 intensywnej czerwieni, pojawiaj\u0105 si\u0119 dopiero w trzecim akcie, kt\u00f3rego akcja toczy si\u0119 w domu Czarownicy.<\/p>\n

Bailey buduje nastr\u00f3j grozy z tego, co niewidzialne, czai si\u0119 w g\u0142\u0119bi sceny albo pod ni\u0105. Czarownica wygl\u0105da jak Matka, tylko bogato ubrana: w czerwon\u0105 sukni\u0119 jak \u017cywcem wyj\u0119t\u0105 z planu filmu Cruella<\/em>, w r\u00f3wnie czerwone szpilki i bia\u0142\u0105 peruk\u0119 z\u0142ej kr\u00f3lowej z ilustracji do wiktoria\u0144skich ksi\u0105\u017cek dla dzieci. Nie ma tu domu z piernika, nie wida\u0107 pieca, w kt\u00f3rym sp\u0142onie starucha, ca\u0142y trzeci akt przypomina halucynacj\u0119, w kt\u00f3rej obrazy niczym z Alicji w krainie czar\u00f3w <\/em>mieszaj\u0105 si\u0119 ze strz\u0119pami dzieci\u0119cych wspomnie\u0144. Ja\u015b i Ma\u0142gosia budz\u0105 si\u0119 pod wielk\u0105 ko\u0142dr\u0105 wzbudzaj\u0105c\u0105 nieodparte skojarzenia z od\u015bwi\u0119tnym obrusem w bia\u0142o-czerwon\u0105 kratk\u0119, uwi\u0119zionego Jasia, kt\u00f3remu tylko g\u0142owa wystaje znad sceny, Czarownica tuczy g\u0119st\u0105 ry\u017cow\u0105 papk\u0105, kt\u00f3rej bli\u017aniaki najad\u0142yby si\u0119 dzie\u0144 wcze\u015bniej, gdyby nie pot\u0142uk\u0142 si\u0119 dzbanek z mlekiem. Kiedy ju\u017c b\u0119dzie po wszystkim, zniknie czerwie\u0144, lecz inny kolor si\u0119 nie pojawi: odczarowane piernikowe dzieci, uratowane rodze\u0144stwo i wci\u0105\u017c tak samo n\u0119dzni, ale szcz\u0119\u015bliwi rodzice, od\u015bpiewaj\u0105 radosny fina\u0142 w mroku czarnego lasu i zapewne wr\u00f3c\u0105 do swych okopconych chatek. Bogatsi jednak o do\u015bwiadczenie, \u017ce lepiej trzyma\u0107 si\u0119 razem w tych strasznych czasach.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Lee Bisset jako Czarownica. Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Wiele ukrytych skarb\u00f3w wydoby\u0142a z tej partytury Karen Kamensek, prowadz\u0105c orkiestr\u0119 festiwalow\u0105 w sile oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciorga muzyk\u00f3w z werw\u0105, iskr\u0105 humoru, a gdzie by\u0142o trzeba, stosown\u0105 powag\u0105. Akcentuj\u0105c zarazem dobitnie, ale z wyczuciem, wszelkie \u201ewagneryzmy\u201d utworu \u2013 z tym lepszym skutkiem, \u017ce niespe\u0142na dwa tygodnie wcze\u015bniej w wykonaniu zespo\u0142u LFO wybrzmia\u0142y ostatnie akordy Tristana <\/em>pod batut\u0105 Anthony\u2019ego Negusa. Doskonale te\u017c poprowadzi\u0142a \u015bpiewak\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci dopiero rozpoczynaj\u0105cych karier\u0119, co dotyczy r\u00f3wnie\u017c pary dwojga g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, \u015bwietnie dobranych zar\u00f3wno postaciowo, jak i wokalnie (przepi\u0119kny liryczny sopran Rosalind Dobson w partii Ma\u0142gosi i tylko odrobin\u0119 ci\u0119\u017cszy, cho\u0107 stosownie \u201ebli\u017aniaczy\u201d sopran Jasia w osobie Joanny Harries). \u201eEmerging artists\u201d sprawili si\u0119 te\u017c bez zarzutu w mniejszych rolach (Laura Fleur jako Piaskun, oraz brawurowa, tak\u017ce aktorsko, Kelli-Ann Masterson w partii Duszka Rosy). Lee Bisset, po tryumfach wagnerowskich na tutejszej scenie, zw\u0142aszcza w partiach Izoldy i Brunhildy, wzi\u0119\u0142a na siebie podw\u00f3jn\u0105, mezzosopranow\u0105 rol\u0119 Matki\/Czarownicy \u2013 kradn\u0105c przedstawienie przede wszystkim jako fenomenalna aktorka, bo w jej przepi\u0119knym g\u0142osie s\u0142ycha\u0107 ju\u017c wyra\u017ane oznaki zm\u0119czenia. Wspania\u0142ym Ojcem okaza\u0142 si\u0119 Darren Jeffery, \u015bpiewak niezwyk\u0142ej kultury, dysponuj\u0105cy mi\u0119kkim i ciep\u0142ym, idealnie wyr\u00f3wnanym w rejestrach bas-barytonem. S\u0142owa uznania nale\u017c\u0105 si\u0119 te\u017c Davidowi Eatonowi \u2013 za przygotowanie Longborough Youth Chorus, z\u0142o\u017conego w lwiej cz\u0119\u015bci z dzieci miejscowej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n

I tylko jedno mnie zaskoczy\u0142o \u2013 \u017ce na widowni dzieci by\u0142o jak na lekarstwo, mimo \u017ce oper\u0119 wykonywano po angielsku, w bardzo zr\u0119cznym i przyst\u0119pnym t\u0142umaczeniu Davida Pountneya. Czy\u017cby rodzice uznali, \u017ce zbyt okrutna to ba\u015b\u0144? A mo\u017ce wstydzili si\u0119 w\u0142asnych wzrusze\u0144, bo to przecie\u017c opowie\u015b\u0107 nie tylko o g\u0142odzie, lecz i zachwianym poczuciu bezpiecze\u0144stwa \u2013 jak najbardziej aktualnym koszmarze wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nie ukrywam, \u017ce do Jasia i Ma\u0142gosi mam stosunek nadzwyczaj osobisty. Ostatnia warszawska inscenizacja tej opery \u2013 firmowana nazwiskami dw\u00f3ch legend polskiego teatru lalek, re\u017cysera Jana Wilkowskiego i scenografa Adama Kiliana \u2013 mia\u0142a premier\u0119 w Teatrze Wielkim w 1979 roku. By\u0142a to zarazem ostatnia warszawska premiera dla mnie i paczki moich r\u00f3wie\u015bnic, bo w s\u0119dziwym … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-9825","format-standard","category-wedrowki-operowe"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9825","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9825"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9825\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9831,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9825\/revisions\/9831"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9825"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9825"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9825"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}