{"id":9942,"date":"2026-10-14T19:34:25","date_gmt":"2026-10-14T17:34:25","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9942"},"modified":"2026-10-14T19:34:25","modified_gmt":"2026-10-14T17:34:25","slug":"tkaniny-z-dzwiekow-i-emocji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9942","title":{"rendered":"Tkaniny z d\u017awi\u0119k\u00f3w i emocji"},"content":{"rendered":"

Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 pracowita jesie\u0144 i za kilka dni zn\u00f3w zrobi si\u0119 tutaj t\u0142oczno. W kolejce czeka relacja z pierwszego „ma\u0142ego sezonu” w Welsh National Opera, udanego zw\u0142aszcza pod wzgl\u0119dem teatralnym. W programie znalaz\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi\u00a0Zamek Sinobrodego\u00a0<\/em>Bart\u00f3ka, dlatego postanowi\u0142am przypomnie\u0107 esej na marginesie jednego z koncert\u00f3w tegorocznego festiwalu Katowice Kultura Natura: z Drewnianym ksi\u0119ciem<\/em>, ale nie tylko. To b\u0119dzie – uwaga – tysi\u0105c dwie\u015bcie pierwszy tekst na stronie Upiora, co oznacza, \u017ce od prawie trzynastu lat dostaj\u0105 Pa\u0144stwo ode mnie prawie sto recenzji, esej\u00f3w i felieton\u00f3w muzycznych rocznie. Poniewa\u017c dzi\u015b setne urodziny obchodzi\u00a0Kubu\u015b Puchatek<\/em>, pozwol\u0119 sobie zacytowa\u0107 K\u0142apouchego, kt\u00f3rego s\u0142owa pasuj\u0105 do tego „kontentu” przynajmniej w sensie liczbowym: „Imponuj\u0105ce. To jest w\u0142a\u015bnie to s\u0142owo”. Mam nadziej\u0119, \u017ce moi Czytelnicy wci\u0105\u017c czerpi\u0105 cho\u0107 troch\u0119 rado\u015bci z mojej niestrudzonej pisaniny, kt\u00f3ra przez ten czas przesz\u0142a do\u015b\u0107 istotn\u0105 ewolucj\u0119. A poniewa\u017c obieca\u0142am zapowiada\u0107 wszystkie wydarzenia zwi\u0105zane z bocznym odga\u0142\u0119zieniem tej ewolucji, czyli ksi\u0105\u017ck\u0105 Dom, w kt\u00f3rym \u015bpiewa,\u00a0<\/em>tym razem alert dla Poznania: ju\u017c w najbli\u017cszy poniedzia\u0142ek, 19 pa\u017adziernika o 19.30, spotykamy si\u0119 w winiarni „Pod Czarnym Kotem” przy Marceli\u0144skiej. Zapraszaj\u0105 Instytut Historii Sztuki oraz Instytut Muzykologii Wydzia\u0142u Nauk o Sztuce UAM – towarzystwo przepyszne, bo pytaniami – oby niewygodnymi i prowokacyjnymi – zarzuc\u0105 mnie profesorowie Piotr Korduba i Ryszard Daniel Golianek. Tymczasem wr\u00f3\u0107my do koncertu 22 maja, z udzia\u0142em skrzypka Johana Dalene i NOSPR pod batut\u0105 Stefana Asbury’ego.<\/p>\n

***<\/p>\n

Dwa zamki \u2013 z jednego wyskoczy ksi\u0119\u017cniczka, z drugiego ksi\u0105\u017c\u0119, by po chwili si\u0119 w niej zakocha\u0107. Wr\u00f3\u017cka rozdzieli ich \u015bcian\u0105 lasu i wody. \u017beby zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 ksi\u0119\u017cniczki, ksi\u0105\u017c\u0119 zatknie koron\u0119 na kij i otuli go swoj\u0105 opo\u0144cz\u0105. Ksi\u0119\u017cniczka zadurzy si\u0119 w kukle, ksi\u0105\u017c\u0119 wpadnie w rozpacz. Przej\u0119ta wr\u00f3\u017cka sprowadzi ksi\u0119\u017cniczk\u0119 w ramiona prawdziwego ksi\u0119cia. To historia z Drewnianego ksi\u0119cia<\/em>, w kt\u00f3rym liryzm ludzkich uczu\u0107 odbija si\u0119 w muzycznym krzywym zwierciadle lalki. B\u00e9la Bart\u00f3k nakre\u015bli\u0142 pierwsze szkice swego jednoaktowego baletu w 1914 roku, do scenariusza B\u00e9li Bal\u00e1zsa, autora tekstu gotowej ju\u017c od trzech lat opery Zamek Sinobrodego.<\/em> Pierwotnym adresatem libretta do Zamku<\/em> by\u0142 Zolt\u00e1n Kod\u00e1ly, wsp\u00f3\u0142lokator Bal\u00e1zsa z czasu studi\u00f3w w E\u00f6tv\u00f6s J\u00f3zsef Collegium w Budapeszcie, nie wyrazi\u0142 jednak ch\u0119ci ubrania go w form\u0119 operow\u0105. W zamian podsun\u0105\u0142 przyjacielowi nazwisko Bart\u00f3ka. Tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 wsp\u00f3\u0142praca obu tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3ra zaowocowa\u0142a nie tylko jedyn\u0105 w dorobku Bart\u00f3ka oper\u0105, lecz tak\u017ce pierwszym z jego dw\u00f3ch balet\u00f3w.<\/p>\n

Bart\u00f3k cieszy\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas spor\u0105 popularno\u015bci\u0105 w Anglii i Francji, niemniej dopiero premiera Drewnianego ksi\u0119cia <\/em>\u2013 w maju 1917 roku, pod batut\u0105 w\u0142oskiego dyrygenta Egista Tango, kt\u00f3ry przed podpisaniem kontraktu z Oper\u0105 Budapeszte\u0144sk\u0105 odni\u00f3s\u0142 kilka znacz\u0105cych sukces\u00f3w w weneckiej La Fenice, w La Scali i Metropolitan Opera \u2013 otworzy\u0142a mu wrota prawdziwej kariery w ojczy\u017anie. Balet przyj\u0119to na tyle dobrze, by dyrekcja teatru zdecydowa\u0142a si\u0119 wystawi\u0107 Zamek Sinobrodego <\/em>ju\u017c w nast\u0119pnym sezonie.<\/p>\n

Mimo stosunkowo niewielkich rozmiar\u00f3w samego utworu, Bart\u00f3k skomponowa\u0142 go na pot\u0119\u017cn\u0105 orkiestr\u0119 \u2013 z rozbudowan\u0105 perkusj\u0105, kilkoma saksofonami i kwintetem smyczkowym, w kt\u00f3rym wed\u0142ug pierwotnego zamys\u0142u powinno si\u0119 znale\u017a\u0107 po szesna\u015bcioro pierwszych i drugich skrzypiec, dwana\u015bcie alt\u00f3wek, dziesi\u0119\u0107 wiolonczel i osiem kontrabas\u00f3w. Partytura Drewnianego ksi\u0119cia <\/em>\u2013 jakkolwiek urzeka wyobra\u017ani\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 \u2013 pod wzgl\u0119dem stylistycznym nawi\u0105zuje do wcze\u015bniejszej tw\u00f3rczo\u015bci Bart\u00f3ka. Dotyczy to zw\u0142aszcza \u201ewagnerowskiego\u201d wst\u0119pu, przywodz\u0105cego na my\u015bl preludium do Z\u0142ota Renu, <\/em>oraz licznych odniesie\u0144 do muzyki Debussy\u2019ego. Kto wie jednak, czy nie by\u0142 to konserwatyzm zamierzony, kt\u00f3ry ostatecznie przyczyni\u0142 si\u0119 do sukcesu dzie\u0142a.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Inscenizacja\u00a0Drewnianego ksi\u0119cia <\/em>(1966) w Teatrze Michaj\u0142owskim w Leningradzie (obecnie Petersburg)<\/p>\n

Dwie warstwy rozmijaj\u0105ce si\u0119 w czasie, odmienne nie tylko materia\u0142em d\u017awi\u0119kowym, lecz i charakterem \u2013 to efekt zastosowany przez Lutos\u0142awskiego w Mi-parti <\/em>(1976), zwiastunie jego dojrza\u0142ych pr\u00f3b z form\u0105 \u0142a\u0144cuchow\u0105. Nazwanym od okre\u015blenia asymetrii barw i kroju w strojach giermk\u00f3w, wzi\u0119tego by\u0107 mo\u017ce z legend o ksi\u0105\u017c\u0119tach z bajki. Odnosi si\u0119 ono nie tyle do formy utworu, ile do sposobu uj\u0119cia tre\u015bci muzycznej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 fraz sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci, z kt\u00f3rych druga jest powt\u00f3rzeniem pierwszej, wzbogaconej jednak o nowy element. Forma opiera si\u0119 na o\u015bmiu wsp\u00f3\u0142brzmieniach dwunastod\u017awi\u0119kowych, kt\u00f3re w toku narracji konsekwentnie pn\u0105 si\u0119 w g\u00f3r\u0119, prowadz\u0105c do kulminacji. Ruch zatrzymuje si\u0119 na lodowatym akordzie drzewa w dynamice pianissimo. Ch\u0142\u00f3d stopniowo topnieje, wraz z kolejnymi wej\u015bciami skrzypiec ad libitum<\/em>, a\u017c po fina\u0142owe unisono na najwy\u017cszym c. Jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 Andrzej Ch\u0142opecki, Mi-parti <\/em>okaza\u0142o si\u0119 kolejnym wa\u017cnym etapem gry Lutos\u0142awskiego z percepcj\u0105 s\u0142uchacza \u2013 z u\u017cyciem nowych element\u00f3w konstrukcyjnych i w\u0142asnych, obmy\u015blonych przez siebie samego strategii.<\/p>\n

Dwie skrajne cz\u0119\u015bci koncertu Thomasa Ad\u00e8sa Concentric Paths<\/em>, okalaj\u0105ce rozbudowany cz\u0142on \u015brodkowy: swoist\u0105 passacagli\u0119, kulminacj\u0119 narracji zbudowanej z nawracaj\u0105cych koli\u015bcie przebieg\u00f3w, z melodi\u0105 prowadzon\u0105 na tak szerokim oddechu, jakby skrzypcom mia\u0142o wkr\u00f3tce zabrakn\u0105\u0107 tchu. Zupe\u0142nie jak rozta\u0144czonej nad strumykiem ksi\u0119\u017cniczce. Po prawykonaniu utworu w 2005 roku w Berlinie, z udzia\u0142em brytyjskiego skrzypka Anthony\u2019ego Marwooda i Chamber Orchestra of Europe pod dyrekcj\u0105 kompozytora, krytycy podkre\u015blali, \u017ce nie jest to dzie\u0142o z za\u0142o\u017cenia wiekopomne, ale i tak znakomite. Ma\u0142o kto w\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych potrafi tak logicznie prowadzi\u0107 narracj\u0119, tak zr\u0119cznie przeciwstawi\u0107 wirtuozeri\u0119 partii solowej nast\u0119pstwie prostych akord\u00f3w w orkiestrze. Nic dziwnego, \u017ce przydomek \u201enowy Britten\u201d przylgn\u0105\u0142 do Ad\u00e8sa na dobre w\u0142a\u015bnie po premierze Concentric Paths.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Einojuhani Rautavaara, 2014. Fot.\u00a0Martti Kainulainen<\/p>\n

Dwie ostatnie kompozycje Einojuhaniego Rautavaary, wykonane trzy lata po jego \u015bmierci. Ameryka\u0144ska skrzypaczka Hilary Hahn mia\u0142a nadziej\u0119, \u017ce Rautavaara napisze dla niej kolejny koncert. Nie zd\u0105\u017cy\u0142: w 2016 roku zmar\u0142, w wieku osiemdziesi\u0119ciu o\u015bmiu lat. Sprawa wydawa\u0142a si\u0119 zamkni\u0119ta \u2013 do czasu, gdy wdowa po kompozytorze znalaz\u0142a w jego papierach prawie uko\u0144czony szkic dw\u00f3ch rapsodycznych serenad na skrzypce i orkiestr\u0119, ewidentnie pisanych z my\u015bl\u0105 o Hahn. Dzi\u0119ki determinacji obu kobiet uda\u0142o si\u0119 doprowadzi\u0107 do ich prawykonania w 2019 roku, na paryskim festiwalu Pr\u00e9sences, w orkiestracji Kaleviego Aho, jednego z uczni\u00f3w Rautavaary. S\u00e9r\u00e9nade pour mon amour<\/em>, na skrzypce z towarzyszeniem orkiestry smyczkowej \u2013 podobnie jak druga, wzbogacona o instrumenty d\u0119te S\u00e9r\u00e9nade pour la vie \u2013<\/em> wykorzystuje materia\u0142 z wcze\u015bniejszych utwor\u00f3w wokalnych. W warstwie solowej przypomina \u015bpiew zrozpaczonego ksi\u0119cia, b\u0142\u0105dz\u0105cego w meandrach akompaniamentu orkiestry.<\/p>\n

Z pozoru nic tych utwor\u00f3w nie \u0142\u0105czy. W rzeczywisto\u015bci w ka\u017cdej z tych muzycznych tkanin kryj\u0105 si\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107, smutek i ba\u015b\u0144, utkane z prz\u0119dzy delikatniejszej ni\u017c jedwab.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 pracowita jesie\u0144 i za kilka dni zn\u00f3w zrobi si\u0119 tutaj t\u0142oczno. W kolejce czeka relacja z pierwszego „ma\u0142ego sezonu” w Welsh National Opera, udanego zw\u0142aszcza pod wzgl\u0119dem teatralnym. W programie znalaz\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi\u00a0Zamek Sinobrodego\u00a0Bart\u00f3ka, dlatego postanowi\u0142am przypomnie\u0107 esej na marginesie jednego z koncert\u00f3w tegorocznego festiwalu Katowice Kultura Natura: z Drewnianym ksi\u0119ciem, ale … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-9942","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9942","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9942"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9942\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9945,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9942\/revisions\/9945"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9942"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9942"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9942"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}