A Passion White as Death

Around the same time that Peter Sellars was working on his staging of the Matthew Passion at the Berlin Philharmonic – that is, in early 2010 – Romeo Castellucci, l’enfant terrible of Italian theatre, created one of the most provocative works of his entire career. The production Sul concetto di volto nel figlio di Dio, featuring a fragment of Antonello da Messina’s painting dominating the stage, an image of the Saviour of the World silently watching the agony of the ailing Father, went out into the world after its premiere at the Romaeuropa Festival labelled as the director’s profession of faith. It was admired in Rome, and provoked violent riots in Paris and Avignon. Less than six years later, when Sellars was already coming up with the first sketches for La clemenza di Tito at the Salzburger Festspiele, Castellucci decided on Matthäus-Passion for the opening of the Musikfest Hamburg. Had he been able to implement his original concept, this might have resulted in a production straight from the spirit of Sul concetto di volto. There were some technical obstacles, however: the production was planned in the vast Deichtorhallen, a former market hall without theatrical facilities that has been transformed into a museum of contemporary art. The idea of illustrating Bach’s work with a series of live images reminiscent of Italian Renaissance paintings was, therefore, replaced by Castellucci with a series of installations and performances bringing to mind loose, often disturbing associations with the passion of Jesus and forcing the spectators to engage in difficult reflections on the meaning of human suffering.

In 2016 the staging was received favourably, but without much enthusiasm. Castellucci all too soon came up against the legend of Sellars’ production, prompting comparisons all the more so given that Simon Rattle, who conducted the Berlin Passion, and Kent Nagano, who conducted the work in Hamburg – both well known to German audiences – represented radically different musical worlds. Sellar’s pared-down and yet emotionally charged concept was a perfect match for Rattle’s temperament and thus proved to be more accessible. Castellucci’s abstract theatre, using symbol and metaphor, worked perfectly with Nagano’s clear, slightly distanced interpretative style, requiring much more attention and concentration from the listener.

For nearly a decade the Hamburg Passion – although, in retrospect, it proved to be a landmark work in the Italian director’s oeuvre – was preserved only in the memories of audiences present at the three performances at Deichtorhallen and in a video recording that does not convey its many nuances. Over two years after the failed attempt to revive it in Rome, it finally arrived at the Teatro del Maggio Musicale in Florence with the same conductor and the same Evangelist (Ian Bostridge) – for two of the three scheduled performances, as the premiere coincided with a strike of the local trade unions.

Photo: Michele Monasta

Fortunately, I made it to the second and last performance to find out once against that Castellucci was, indeed, a provocateur, but by no means a scandalist. If he is, it is, as he himself repeatedly emphasised, in the New Testament sense of the word σκάνδαλον, the Greek equivalent of michshol, or “stumbling block” from the Book of Leviticus, an obstacle “you shall not put before the blind”. In the New Testament it is above all a “stone of offence”, a metaphor for going astray, inciting evil. Castellucci throws this stumbling block at our feet as if before the blind, transforms it into a silent cry to the deaf. He throws us off balance with a succession of seemingly inappropriate, iconoclastic associations the meaning of which either eludes us or reaches us when we least expect it.

The director leads the audience down the wrong path already at the very beginning of the performance, when white-clad Nagano steps onto the snow-white stage and washes his hands in a bowl brought in by two actors dressed in white. This is not a gesture of Pilate; this is a gesture of purity of heart, made by a priest who will soon descend into the orchestra pit to begin a ritual involving musicians in white costumes. Blinding white is a feature in many of Castellucci’s stagings, but in the Passion it is omnipresent and ambiguous: as a symbol of holiness and truth, but also of emptiness, loneliness and mourning. The director will stage nineteen memorable episodes in this white setting, in which every object, every substance, every tree, every person, and even their absence, will be treated conscientiously and with extraordinary tenderness by the athletes, police officers, doctors, lab technicians, cleaners and “ordinary” Florentines participating in the performance, and silently telling their own and other people’s stories. In the Judas’ betrayal episode they will use the real skull of a thief caught red-handed and killed by a shot to the head. They will take the last supper of a recently deceased patient out of a fridge, they will put sheets stained by the umbilical cord blood of a real newborn in a washing machine. In the Crucifixion scene a group of volunteers – children, young and old people – will attempt to hold the position of Jesus nailed to the cross by clinging with their hands to a suspended bar. No one will last more than a minute. The director will turn water into blood and vice versa, by alternately colouring and neutralising a solution of phenolphthalein in transparent tubes.

All these actions are meticulously described by Castellucci in a separate booklet accompanying the programme book. We stumble over them as if stumbling over stones even without his explanations. All aspects of the last days of Christ acquire a completely different dimension when linked to the ordinary experience of the beginning and end, pain and comfort, hope and despair. I will remember that “my” newborn baby (the director linked a different baby to each performance) is a girl called Anna, who has just turned one month. I will not forget that the fir tree cut down before my performance and stripped of its branches before my eyes was thirty-nine years old. I will remember the story of the illness of the Florentine goldsmith Maurizio, who came on stage on prostheses and left it on stumps of legs that would not have had to be amputated, if it had not been for the chaos in the pandemic-stricken hospitals.

Photo: Michele Monasta

Some episodes proved less, some even more vivid. Many factors influence the degree to which they are perceived as consistent with doctrine and with Bach’s text, factors ranging from personal sensitivity to the experiences of a particular community. The Italians read these codes as intended by the director, as was evidenced not only by the thunderous ovation after the performance, but also – and perhaps above all – by the reaction at the beginning of that mystery play, when no one burst into applause after Nagano’s entrance, recognising that theatre was already happening. However, in comparison with the Hamburg performances, the distance between the musicians and performers on stage has grown. At Deichtorhallen all the action took place in the space between the audience and the performers: yes, it could throw the musicians off balance at times, but at the same time it encouraged them to empathise.

Another thing was that the soloists and members of the Teatro del Maggio Musicale Fiorentino ensembles, safely hidden in the cocoon of the orchestra pit, focused entirely on their tasks. With a truly youthful passion, which is not surprising because, as Castellucci meticulously points out, the orchestra features a violinist who has just turned twenty-one and the oldest singer in the chorus is in his sixties. This is exactly how Bach should sound when performed by artists normally associated with opera: light, airy, with no attempts to ape Baroque articulation on modern instruments, but with respect for Bach’s musical rhetoric – which is especially true of the chorus members, prepared by Lorenzo Fratini and Sara Matteucci, who impressed with their excellent diction, understanding of the text and full commitment to their collective characters.

Particularly worthy of praise among the soloists were Edwin Crossley-Mercer as Jesus – captivating with his phrasing and the melancholic tone of his beautiful bass, perhaps a little too “smoky” in the middle; the excellent Anna El-Khashem, with her crystal-clear, subtle soprano voice and excellent breath control; the ever reliable Krystian Adam, who possesses a rare ability among tenors to combine a stylish interpretation with a great deal of emotion; and Iurii Iushkevich, singing with a surprisingly colourful, calm, almost girlish-sounding countertenor. Decent though not particularly spectacular performances came from the soprano Suji Kwon, and basses Thomas Tatzi and Gonzalo Godoy Sepúlveda. Ian Bostridge was, unfortunately, disappointing as the Evangelist: his interpretation was too expressive, at times even hysterical already in Hamburg. A decade later the technical shortcomings became apparent: Bostridge was not the only one to struggle in this performance with the 442 Hz pitch, awkward for the early musickers”, but he was the only one to be defeated in this struggle, shifting between registers with visible effort and losing control of his larynx on several occasions. All the more praise for the highly efficient and singer-friendly continuo group (the organist Cristiano Gaudio, the theorbo player Elisa La Marca and the gambist Mario Filippini).

Photo: Michele Monasta

I was not disappointed by Kent Nagano, a conductor for whom I have had a weak spot for years: for his versatility, for his eminently intellectual and, at the same time, very human approach to the musical matter, for his attention to textural detail and for his innate aversion to flamboyance. In today’s world of extremes Nagano represents the commendable attitude of a tireless seeker of the golden mean – an artist with whom not only a musician, but also an ordinary listener can simply feel safe.

Which is important in the case of a work that grips our imagination so powerfully. Castellucci put a stone before me. Nagano got me on the right path. I think that both got to the crux of Bach’s message. This is exactly what the Matthew Passion is all about.

Translated by: Anna Kijak

Pasja biała jak śmierć

Mniej więcej w tym samym czasie, kiedy Peter Sellars pracował nad inscenizacją Pasji Mateuszowej w Filharmonii Berlińskiej – czyli na początku 2010 roku – Romeo Castellucci, l’enfant terrible teatru włoskiego, stworzył jedno z najbardziej prowokacyjnych dzieł w całej swej karierze. Spektakl Sul concetto di volto nel figlio di Dio, z dominującym nad sceną fragmentem obrazu Antonella da Messiny, wizerunkiem Zbawiciela Świata, który patrzy w milczeniu na mękę schorowanego Ojca, po premierze na festiwalu Romaeuropa ruszył w świat z etykietą reżyserskiego wyznania wiary. W Rzymie wzbudził zachwyt, w Paryżu i Awinionie wywołał gwałtowne zamieszki. Niespełna sześć lat później, kiedy Sellars kreślił już pierwsze szkice do Łaskawości Tytusa na Salzburger Festspiele, Castellucci sięgnął po Matthäus-Passion na otwarcie Musikfest Hamburg. Gdyby udało mu się zrealizować pierwotną koncepcję, być może powstałby z tego spektakl wywiedziony wprost z ducha Sul concetto di volto. Na przeszkodzie stanęły jednak względy techniczne: przedstawienie zaplanowano w rozległej, pozbawionej teatralnego zaplecza przestrzeni Deichtorhallen, dawnej hali targowej, przekształconej w muzeum sztuki współczesnej. Pomysł zilustrowania utworu Bacha ciągiem żywych obrazów nawiązujących do włoskiego malarstwa renesansowego Castellucci zastąpił więc szeregiem instalacji i performansów, przywołujących luźne, często niepokojące skojarzenia z męką Jezusa i zmuszających widza do trudnych rozważań nad sensem ludzkiego cierpienia.

W 2016 roku inscenizację przyjęto życzliwie, ale bez entuzjazmu. Castellucci zbyt wcześnie zderzył się z legendą przedstawienia Sellarsa, tym bardziej skłaniającą do porównań, że dyrygujący berlińską Pasją Simon Rattle i prowadzący ją w Hamburgu Kent Nagano – obaj doskonale znani niemieckiej publiczności – reprezentowali skrajnie odmienne muzyczne światy. Oszczędna, a mimo to pełna emocji koncepcja Sellarsa idealnie korespondowała z temperamentem Rattle’a i tym samym okazała się bardziej przystępna. Abstrakcyjny, operujący symbolem i metaforą teatr Castellucciego świetnie współgrał z klarownym, odrobinę zdystansowanym stylem interpretacji Nagano, wymagającym od słuchacza znacznie więcej uwagi i skupienia.

Hamburska Pasja – choć z perspektywy czasu okazała się dziełem przełomowym w twórczości włoskiego reżysera – przez niemal dekadę zachowała się tylko we wspomnieniach publiczności trzech spektakli w Deichtorhallen oraz w nieoddającym wielu niuansów zapisie wideo. Po przeszło dwóch latach od nieudanej próby wznowienia w Rzymie dotarła ostatecznie do Teatro del Maggio Musicale we Florencji, z udziałem tego samego dyrygenta i tego samego Ewangelisty w osobie Iana Bostridge’a – na dwa z trzech zaplanowanych przedstawień, premiera zbiegła się bowiem ze strajkiem miejscowych związków zawodowych.

Fot. Michele Monasta

Szczęśliwie dotarłam na drugie i ostatnie, by przekonać się po raz kolejny, że Castellucci jest, owszem, prowokatorem, w żadnym jednak razie nie skandalistą. A jeśli już, co sam wielokrotnie podkreślał, to w nowotestamentowym znaczeniu słowa σκάνδαλον, greckiego ekwiwalentu michshol, czyli „kamienia potknięcia” z Księgi Kapłańskiej, przeszkody, której „nie będziesz kładł przed niewidomym”. W Nowym Testamencie jest on przede wszystkim „kamieniem obrazy”, metaforą zejścia na manowce, nakłaniania do złego. Castellucci rzuca nam tę zawadę pod nogi jak niewidomym, przemienia ją w niemy krzyk do głuchego. Wytrąca nas z równowagi następstwem skojarzeń z pozoru nieadekwatnych, obrazoburczych, których znaczenie albo nam umknie, albo dotrze do nas w najmniej spodziewanej chwili.

Reżyser sprowadza widzów na błędną drogę już na początku spektaklu, kiedy odziany w biel Nagano wkracza na śnieżnobiałą scenę i umywa ręce w misie wniesionej przez dwóch ubranych na biało aktorów. To nie jest gest Piłata, to gest czystości serca, sprawowany przez kapłana, który za chwilę zejdzie do kanału orkiestrowego i rozpocznie rytuał z udziałem muzyków w białych strojach. Oślepiająca biel jest elementem wielu inscenizacji Castellucciego, w Pasji jednak jest wszechobecna i wieloznaczna: jako symbol świętości i prawdy, ale też pustki, samotności i żałoby. Reżyser rozegra w tej bieli dziewiętnaście zapadających w pamięć epizodów, w których każdy przedmiot, każda substancja, każde drzewo, każdy człowiek, a nawet jego nieobecność – zostaną potraktowani sumiennie i z niezwykłą czułością przez uczestniczących w spektaklu sportowców, policjantów, lekarzy, laborantów, sprzątaczy i „zwykłych” florentyńczyków, opowiadających w milczeniu swoje własne i cudze historie. W epizodzie zdrady Judasza użyją prawdziwej czaszki złodzieja przyłapanego na gorącym uczynku i zabitego strzałem w głowę. Z lodówki wyjmą ostatnią wieczerzę zmarłego niedawno pacjenta, w pralce umieszczą prześcieradła uwalane krwią pępowinową prawdziwego noworodka. W scenie Ukrzyżowania grupka wolontariuszy – dzieci, ludzi młodych i starców – podejmie próbę wytrwania w pozycji Jezusa przybitego do krzyża, czepiając się dłońmi podwieszonego drążka. Nikt nie wytrzyma dłużej niż minutę. Reżyser krew przemieni w wodę i na odwrót, na przemian barwiąc i neutralizując zamknięty w przezroczystych tubach roztwór fenoloftaleiny.

Wszystkie te działania Castellucci skrupulatnie opisał w osobnej broszurze, dołączonej do książki programowej. Potykamy się o nie jak o kamienie nawet bez jego objaśnień. Wszelkie aspekty ostatnich dni Chrystusa nabierają całkiem innego wymiaru, kiedy powiązać je ze zwykłym doświadczeniem początku i końca, bólu i pociechy, nadziei i zwątpienia. Zapamiętam, że „mój” noworodek (reżyser z każdym spektaklem powiązał inne dziecko) jest dziewczynką o imieniu Anna, która właśnie skończyła miesiąc. Nie zapomnę, że jodła ścięta przed moim przedstawieniem i na moich oczach ogołocona z gałęzi miała 39 lat. Zachowam w pamięci historię choroby florenckiego złotnika Maurizia, który wszedł na scenę na protezach, a opuścił ją na kikutach nóg, których nie trzeba byłoby amputować, gdyby nie chaos w dotkniętych pandemią szpitalach.

Fot Michele Monasta

Niektóre epizody okazały się mniej, inne jeszcze bardziej sugestywne. Na poziom odczucia ich zgodności z doktryną oraz z tekstem Bacha wpływa wiele czynników, począwszy od osobistej wrażliwości, skończywszy na doświadczeniach konkretnej wspólnoty. Włosi odczytują te kody zgodnie z intencją reżysera, o czym świadczy nie tylko huraganowa owacja po spektaklu, lecz także – a może przede wszystkim – reakcja na początku misterium, kiedy nikt nie zerwał się do oklasków po wejściu Nagano, rozpoznając nieomylnie, że już dzieje się teatr. W porównaniu z przedstawieniem z Hamburga zwiększył się jednak dystans między muzykami a performerami na scenie. W Deichtorhallen wszystkie akcje działy się w przestrzeni dzielącej widzów od wykonawców: owszem, mogły przez to wytrącać muzyków z równowagi, zarazem jednak skłaniać ich do współodczuwania.

Inna rzecz, że soliści oraz członkowie zespołów Teatro del Maggio Musicale Fiorentino, bezpieczne ukryci w kokonie orkiestronu, skupili się na swoich zadaniach bez reszty. Z iście młodzieńczą żarliwością, co nie dziwi, bo jak skrupulatnie zaznaczył Castellucci, w orkiestrze gra skrzypaczka, która skończyła właśnie 21 lat, a najstarszym śpiewakiem w chórze jest sześćdziesięciolatek. Tak właśnie powinien brzmieć Bach w wykonaniu artystów związanych na co dzień z operą: lekko, zwiewnie, bez prób małpowania barokowej artykulacji na instrumentach współczesnych, ale z poszanowaniem bachowskiej retoryki muzycznej – co dotyczy zwłaszcza chórzystów przygotowanych przez Lorenza Fratiniego i Sarę Matteucci, imponujących świetną dykcją, zrozumieniem tekstu i pełnym zaangażowaniem w swych zbiorowych bohaterów.

W gronie solistów na szczególne wyróżnienie zasłużyli Edwin Crossley-Mercer w partii Jezusa – ujmujący kulturą frazy i melancholijnym zabarwieniem pięknego basu, może odrobinę zanadto „przydymionego” w średnicy; znakomita Anna El-Khashem, obdarzona sopranem krystalicznie czystym, subtelnym i świetnie podpartym oddechem; niezawodny Krystian Adam, dysponujący rzadką wśród tenorów umiejętnością połączenia stylowej interpretacji z dużym ładunkiem emocji; oraz Iurii Iushkevich, śpiewający zaskakująco barwnym, spokojnie prowadzonym, niemal dziewczęcym w brzmieniu kontratenorem. Porządnie, choć bez szczególnych wzlotów wywiązali się ze swych zadań sopranistka Suji Kwon oraz basy Thomas Tatzi i Gonzalo Godoy Sepúlveda. Rozczarował niestety Ian Bostridge w partii Ewangelisty: już w Hamburgu realizowanej zanadto ekspresyjnie, chwilami wręcz histerycznie. Dekadę później dały o sobie znać niedostatki techniczne: nie tylko Bostridge zmagał się w tym wykonaniu z niewygodnym dla „dawniaków” strojem 442 Hz, tylko on w tym starciu poległ, przechodząc między rejestrami z widocznym wysiłkiem i kilkakrotnie tracąc panowanie nad krtanią. Tym większe słowa uznania dla bardzo sprawnej i pomocnej śpiewakom grupy continuo (organista Cristiano Gaudio, teorbistka Elisa La Marca i gambista Mario Filippini).

Fot. Michele Monasta

Nie zawiódł moich oczekiwań Kent Nagano, dyrygent, do którego od lat mam słabość: za jego wszechstronność, za wybitnie intelektualne, a zarazem arcyludzkie podejście do materii muzycznej, za dbałość o detale faktury i za wrodzoną niechęć do efekciarstwa. W dzisiejszym świecie skrajności Nagano reprezentuje chwalebną postawę niestrudzonego poszukiwacza złotego środka – artysty, przy którym nie tylko muzyk, ale i zwykły słuchacz może się poczuć po prostu bezpiecznie.

Co istotne w przypadku dzieła tak mocno targającego naszą wyobraźnią. Castellucci położył przede mną kamień. Nagano sprowadził mnie na właściwą drogę. Myślę, że obaj trafili w sedno Bachowskiego przesłania. Właśnie o tym jest Pasja Mateuszowa.

Lady-Killer in Vilnius

It is not a new staging, but in many respect it is memorable. Don Giovanni, directed by John Fulljames, with sets by Dick Bird, costumes by Annemarie Woods and lighting by Fabiana Piccioli, was to be the Greek National Opera’s first new production at the Stavros Niarchos Foundation Centre in the 2020/21 season – announced with great hype, along with a revival of Madama Butterfly and the ballet premiere of Don Quixote, already in August 2020, when everything seemed to suggest that Greece had overcome the pandemic. Fate had other plans. The pandemic struck again, the restrictions were reinstated, but the company was not about to give up. The production, which was scheduled to open in December, was premiered without an audience, was filmed by means of eight cameras, and state-of-the-art video and audio broadcasting technology, and soon proved to be one of the hits of the GNO TV streaming service, which was launched at that difficult time. What contributed to the success of the venture was not only the excellent cast, led by Tassis Christoyannis in the title role, but also the professional editing with lots of close-ups, quick cuts and beautifully framed shots. When the production finally hit the stage – first in Athens, then in Gothenburg and Copenhagen – it was received much more coldly by the critics.

Primarily because it is not very innovative. Many artists before Fulljames, including Sven-Erich Bechtolf and Keith Warner, had come with the idea of setting the action of Don Giovanni in a hotel – a clever idea, it has to be said, as the “democratised” space of contemporary hotel chains helps to resolve the dilemma of the sharp social divisions outlined in the work. However, it reduces the eponymous character to the one-dimensional role of a sexual predator, someone like Harvey Weinstein or Jeffrey Epstein – types found in many new stagings of operas, not just those of Mozart. It strips Don Giovanni of the aura of mystery, the “unsolvable enigma” that even some of the greatest theatre directors were afraid to tackle. On the other hand, Fulljames plays with this convention quite skilfully, with a good dose of uniquely British humour. He introduces into the staging a dozen or so extras, brilliantly directed by the choreographer Maxina Braham. They are members of the hotel staff who, with grotesque indifference, ignore the excesses of the guests, remove the traces of lewd orgies and meticulously restore the rooms to sterile order. Fulljames winks at the audience, showing them, instead of the statue of the Commendatore, his frozen corpse in a cold store full of butchered carcasses of pigs (another borrowing, this time from Warlikowski). In the sadomasochistic party scene he plays with drag, dressing Don Ottavio, Donna Anna and Donna Elvira in identical ball gowns.

Photo: Martynas Aleksa

He is less successful in characterising the various protagonists, especially Donna Elvira, who resembles a stalker possessed by unrequited love rather than a proud, betrayed woman. The duel scene in Act I resembles a chaotic skirmish in which Don Giovanni kills the Commendatore by accident. Equally unconvincing is the changing of clothes with Leporello, in which the main role is played by a particularly hideous red wig. Fulljames’ staging, however, undeniably has rhythm and pace, as well as some really strong points, primarily an overwhelming sense of the fleeting nature of all of Don Giovanni’s vile deeds: even their victims do not have time to realise what has actually happened: the door slams shut in front of them, the lift disappears, the light comes on in another room, the staff quickly change the sheets, wipe the table and fluff the cushions.

I came to Vilnius, wondering how this production would fare in the extraordinary building of the Lithuanian National Opera, itself an “unsolvable enigma” of Soviet architecture. The design competition for the building, launched in 1960, was won by Elena Nijolė Bučiūtė, a very young Lithuanian architect, who presented a model of the theatre that anticipated the ideas of many German post-war modernists. Fourteen years passed between the design and the construction, many of Bučiūtė’s novel ideas were lost, but some were kept – they included the bright foyer space, the spectacular decor details of red brick, yellow glass and brass, and the magnificent auditorium with nearly a thousand seats, still the largest stage in Lithuania. The largest, yet still giving a sense of intimacy in experiencing the work – not least thanks to the very good acoustics, in which the singers do not have to try to outshout the orchestra and the conductor can easily balance the sound between the stage and the pit.

Photo: Martynas Aleksa

Fulljames’ Don Giovanni was premiered here in March. I managed to see one of the performances after the autumn revival, conducted by Vilmantas Kaliūnas, a Lithuanian oboist who has been working in Germany for more than thirty years and who has recently taken up conducting as well. And the result is not bad: he conducted the whole thing at reasonable, singer-friendly tempi, the orchestra’s sound, a little thin at first, gradually gained depth, the musicians reacted attentively to his instructions, generally playing with a clean, nicely rounded sound.

The cast was dominated by Lithuanians, led by Modestas Sedlevičius in the title role, a singer with a not very large but exceptionally handsome baritone, beautifully balanced across the registers and phrasing in an old-fashioned, truly Lieder-like style. Leporello was sung by the experienced Tadas Girininkas, whose a bass has an expansive but well-controlled volume, is sonorous, if sometimes a little dull in the middle. Liudas Norvaišas did well in the short role of the Commendatore, while the young baritone Mindaugas Tomas Miškinis fared slightly worse, not quite managing to control his emotions as Masetto, which is by no means an easy role. The only foreigner among the soloists, the Polish tenor Krystian Adam, as usual infused his character with a lot of passion, a feat that is all the more noteworthy given that few singers know how to create a memorable Don Ottavio. Adam managed to do just that: with a voice that is lyrical, but at the same manly in its sound, beautifully developed in the lower register and open at the top, supported by excellent diction and a feel for the idiom. Of the ladies, the one I found the most convincing was Ona Kolobovaitė as Donna Anna. Despite her young age, she is a very mature singer with a wonderfully soft and supple soprano as well as extraordinary acting skills. I was less taken by Gabrielė Bukinė, whose voice is denser, almost like a mezzo-soprano, at times too heavy for the role of Donna Elvira and, above all, rather hysterical, for which – unfortunately – the misguided directorial concept was largely responsible. Lina Dambrauskaitė was more impressive, with her graceful and light soprano, combined with a great sense of comedy, perfect for the role of Zerlina.

Photo: Martynas Aleksa

I don’t know if I would like to see this staging again. I know that in the Lithuanian National Opera building, radiating light and warmth from within, it revealed all its strengths and made it possible to turn a critical eye away from its undeniable flaws. It did not solve the enigma of Don Giovanni. But it certainly did not discourage further efforts to unravel it.

Translated by: Anna Kijak

Donżuan nad Wilią

To inscenizacja nienowa, ale pod wieloma względami pamiętna. Don Giovanni w reżyserii Johna Fulljamesa, ze scenografią Dicka Birda, kostiumami Annemarie Woods i światłami Fabiany Piccioli, miał być pierwszą nową produkcją Greckiej Opery Narodowej w Centrum Fundacji Stavrosa Niarchosa w sezonie 2020/21 – anonsowaną szumnie, wraz ze wznowieniem Madamy Butterfly i premierą baletową Don Kichota już w sierpniu 2020 roku, kiedy wszystko wskazywało, że Grecja uporała się z pandemią. Los chciał inaczej. Zaraza uderzyła ponownie, restrykcje przywrócono, ale zespół nie zamierzał się poddawać. Spektakl, którego otwarcie planowano na grudzień, odbył się bez udziału publiczności, został sfilmowany z ośmiu kamer, z wykorzystaniem najnowocześniejszych technik przekazywania obrazu i dźwięku – i wkrótce okazał się jednym z przebojów uruchomionego w tym trudnym czasie serwisu streamingowego GNO TV. Na sukcesie przedsięwzięcia zaważyła nie tylko znakomita obsada, na czele z Tassisem Christoyannisem w partii tytułowej, lecz także profesjonalny montaż z mnóstwem zbliżeń, szybkich cięć i pięknie ujętych kadrów. Kiedy produkcja ostatecznie trafiła na scenę – najpierw w Atenach, później w Göteborgu i Kopenhadze – spotkała się z dużo chłodniejszym przyjęciem krytyki.

Przede wszystkim dlatego, że jest niezbyt odkrywcza. Na pomysł osadzenia akcji Don Giovanniego w hotelu wpadło już wielu przed Fulljamesem, między innymi Sven-Erich Bechtolf i Keith Warner – skądinąd pomysł nośny, bo „zdemokratyzowana” przestrzeń współczesnych hotelowych sieciówek pomaga rozwiązać dylemat zarysowanych w dziele ostrych podziałów społecznych. Sprowadza jednak tytułowego bohatera do jednowymiarowej roli seksualnego drapieżcy, kogoś w rodzaju Harveya Weinsteina lub Jeffreya Epsteina – typów zaludniających wiele nowych inscenizacji oper, nie tylko Mozartowskich. Zdziera z Don Giovanniego nimb tajemnicy, „nierozwiązywalnej zagadki”, z którą bali się zmierzyć najwięksi reżyserzy teatru. Inna rzecz, że Fulljames ogrywa tę konwencję dość zgrabnie, ze sporą dozą specyficznie brytyjskiego humoru. Wprowadza do inscenizacji kilkanaścioro statystów, świetnie poprowadzonych przez choreografkę Maxinę Braham – pracowników hotelowej obsługi, z groteskową obojętnością ignorujących ekscesy gości, zacierających ślady lubieżnych orgii i skrzętnie doprowadzających pokoje do sterylnego porządku. Mruga okiem do publiczności, zamiast posągu Komandora pokazując jego zmrożone zwłoki w pełnej rozpłatanych tusz chłodni (znów zapożyczenie, tym razem z Warlikowskiego). W sadomasochistycznej scenie uczty bawi się dragiem, ubierając Don Ottavia, Donnę Annę i Donnę Elvirę w identycznie suknie balowe.

Fot. Martynas Aleksa

Z charakteryzacją poszczególnych postaci radzi już sobie gorzej, zwłaszcza w przypadku Donny Elviry, która bardziej przypomina opętaną nieodwzajemnionym uczuciem stalkerkę niż dumną, zdradzoną kobietę. Scena pojedynku w I akcie sprawia wrażenie bezładnej utarczki, w której Don Giovanni zabija Komandora przez przypadek. Równie nieprzekonująco wypada przebieranka z Leporellem, w której główną rolę odgrywa wyjątkowo szkaradna ruda peruka. Inscenizacji Fulljamesa nie sposób jednak odmówić rytmu i tempa, ma też ona kilka naprawdę mocnych atutów, na czele ze wszechogarniającym poczuciem ulotności wszelkich łajdactw Don Giovanniego: nawet ich ofiary nie mają czasu się zorientować, co się właściwie wydarzyło: drzwi się zatrzasną przed nosem, winda ucieknie, światło rozbłyśnie w innym pokoju, obsługa w mig zmieni pościel, przetrze stół i otrzepie poduszki.

Przyjechałam do Wilna ciekawa, jak ta produkcja wypadnie w niezwykłym gmachu Litewskiej Opery Narodowej, który sam w sobie jest „nierozwiązywalną zagadką” radzieckiej architektury. Zwyciężczynią konkursu na tę budowlę, rozpisanego w 1960 roku, została młodziutka Litwinka Elena Nijolė Bučiūtė, przedstawiając makietę teatru, w której uprzedziła pomysły niejednego niemieckiego modernisty. Od projektu do realizacji upłynęło czternaście lat, wiele nowatorskich idei Bučiūtė przepadło, ale i tak udało się zachować jasną przestrzeń foyer, spektakularne detale wystroju z czerwonej cegły, żółtego szkła i mosiądzu, oraz wspaniale urządzoną widownię na prawie tysiąc miejsc, z wciąż największą sceną na Litwie. Największą, a mimo to dającą poczucie intymnego obcowania z dziełem – również dzięki bardzo dobrej akustyce, w której śpiewacy nie muszą przekrzykiwać się z orkiestrą, a dyrygent może bez trudu wyważyć proporcje brzmienia między sceną a kanałem.

Fot. Martynas Aleksa

Don Giovanni w ujęciu Fulljamesa miał tutaj premierę w marcu. Dotarłam na jedno z kolejnych przedstawień po jesiennym wznowieniu, pod batutą Vilmantasa Kaliūnasa, litewskiego oboisty od przeszło trzydziestu lat aktywnego w Niemczech, który stosunkowo niedawno zajął się także dyrygenturą. Z całkiem niezłym skutkiem: całość poprowadził w rozsądnych, przyjaznych śpiewakom tempach, brzmienie orkiestry, z początku odrobinę rozrzedzone, stopniowo nabierało głębi, muzycy czujnie reagowali na wskazówki dyrygenta, grając na ogół czystym, ładnie zaokrąglonym dźwiękiem.

W obsadzie dominowali Litwini, na czele z Modestasem Sedlevičiusem w partii tytułowej, obdarzonym niezbyt dużym, ale wyjątkowo urodziwym barytonem, pięknie wyrównanym w rejestrach i prowadzącym frazę w staroświeckim, iście pieśniowym stylu. W roli Leporella wystąpił doświadczony Tadas Girininkas, dysponujący basem o rozległym, ale dobrze kontrolowanym wolumenie, dźwięcznym, choć czasem odrobinę matowym w średnicy. W krótkiej partii Komandora nieźle sprawił się Liudas Norvaišas, nieco gorzej poradził sobie młody baryton Mindaugas Tomas Miškinis, nie do końca panujący nad emocjami we wcale niełatwej roli Masetta. Jedyny obcokrajowiec wśród solistów, polski tenor Krystian Adam, jak zwykle tchnął mnóstwo żaru w swoją postać, co tym bardziej warte podkreślenia, że mało który śpiewak wie, jak wykreować zapadającego w pamięć Don Ottavia. Jemu się udało: głosem lirycznym, a zarazem męskim w brzmieniu, pięknie rozwiniętym w dolnym rejestrze i otwartym w górze skali, podpartym świetną dykcją i wyczuciem idiomu. Z pań najbardziej przekonała mnie Ona Kolobovaitė w roli Donny Anny, śpiewaczka mimo młodego wieku bardzo dojrzała, dysponująca cudownie miękkim i giętkim sopranem oraz niepospolitym warsztatem aktorskim. Mniej przypadła mi do gustu Gabrielė Bukinė, obdarzona głosem gęstszym, prawie mezzosopranowym, chwilami zbyt ciężkim do partii Donny Elwiry, przede wszystkim zaś dość histerycznie prowadzonym, za co – niestety – w dużej mierze odpowiada nietrafiona koncepcja reżyserska. Lepiej zaprezentowała się Lina Dambrauskaitė, sopran wdzięczny i leciutki, w połączeniu ze sporą vis comica idealny do roli Zerliny.

Fot. Martynas Aleksa

Nie wiem, czy chciałabym tę inscenizację zobaczyć raz jeszcze. Wiem, że w bijącym od wewnątrz światłem i ciepłem budynku Litewskiej Opery Narodowej ujawniła wszystkie swoje zalety i pozwoliła przymknąć krytyczne oko na jej niewątpliwe wady. Nie rozwiązała zagadki Don Giovanniego. Ale z pewnością nie zniechęciła do dalszych starań, żeby ją rozwikłać.

Doctor Amicitiae

My return to the Cam riverside to take part in the Autumn Series of the Cambridge Music Festival took place in special circumstances: shortly after the title of Doctor of the Church was conferred on the most eminent leader of Anglo-Catholicism, John Henry Newman, beatified fifteen years ago by Benedict XVI and canonised by Francis nine years later. The catalogue of Catholic saints is quite long. Yet among the Doctors of the Church – beginning in 1298, when Boniface VIII authenticated the list presented nearly six hundred years earlier by Venerable Bede, who included in it Ambrose of Milan, Augustine of Hippo, Jerome of Stridon and Pope Gregory the Great – there are just 38 individuals. Bede, an Anglo-Saxon Benedictine monk, who once had “a wife in the lustful passion of desire” and then had intercourse with her in the name of true love of Christ, was proclaimed Doctor of the Church only in 1899, nearly a decade after Newman’s death. John Henry, an alumnus of Oxford’s Trinity College, converted to Catholicism in his forties: after a period of intense activity in the so-called Oxford Movement, representatives of which – advocates of a radical reform of Anglicanism – called for a return to the early Christian idea of a “primitive church”.

In many respects Newman was a tragic figure. The Catholics distrusted him, the Anglicans treated him as a renegade. His rich written legacy, which is still regarded as one of the pinnacles of Victorian literature, was discovered for Poles by Stanisław Brzozowski, author of Legenda Młodej Polski (Legend of Young Poland). In 1937 Zofia Bastgenówna asked in her excellent essay “The mystery of Newman”: “What do we, Poles, know about this outstanding personality of the previous century, who so perfectly and originally illustrates the era of the so-called modernism and brings together the peculiarly English features of Catholicism in an individually profound experience of an internal transformation?”. She observed at the same time that “with the exception of theologians and historians of literature, no Englishman is any longer familiar with this great figure whose fame associated with the Oxford Movement was accepted more than a century ago once and for all, without objection, and has never been considered in its essence since”.

The Dream of Gerontius, Newman’s 1865 poem or, rather, poetic drama, is in its essence a large-scale depiction of Purgatory. In 1900 it was used as the basis for a work that Elgar, for good reason, did not allow to be referred to as “oratorio”. The composer used this tale of dilemmas of the soul – leaving the body and setting out into the unknown – as an answer to the questions about death, meaning of suffering, existence of God and of the beyond, questions that troubled Victorian England. The Anglican clergy did not like the references to saints and the Virgin Mary, while musicians were not enamoured of the references to Wagner’s oeuvre, especially Parsifal. And yet Elgar’s score was equally strongly influenced by the style of Dvořák (who, incidentally, himself toyed with the idea of writing a work to Newman’s poem) as well as nineteenth-century French composers, not to mention the fact that The Dream of Gerontius proved to be, on the whole, such a distinct and innovative work that its premiere at the Birmingham Music Festival came close to becoming a disaster. The chorus failed to cope with its part and the tenor Edward Lloyd, experienced in the oratorio repertoire, paced himself badly and barely made it through to the end of the concert.

Stuart Jackson. Photo: Gerard Collett

Fortunately, history did justice to the work while the composer was still alive. However, the time of its greatest popularity, is now behind it – also in Britain, where it once occupied as prominent a place in the repertoires of choral societies as Handel’s Messiah. Performances outside the composer’s homeland are a rarity and rarely meet the expectations of the admirers of Elgar’s work, yours truly included. This is why out of the six concerts in the autumn instalment of the Cambridge Music Festival I chose without a second thought The Dream of Gerontius at King’s College Chapel, featuring soloists, the BBC Concert Orchestra, the BBC Singers and the King’s College Choir conducted by Daniel Hyde, the current Director of Music at King’s College. The whole thing seemed all the more interesting to me because in the sumptuous yet intimate interior of the Gothic chapel, the piece was to be heard in a version by Iain Farrington, pianist, organist and composer, author of dozens of arrangements of symphonies, operas and oratorios – including works by Mahler, Brahms, Sibelius and Wagner – for smaller ensembles.

Farrington has orchestrated The Dream of Gerontius for an ensemble of about thirty musicians, almost three times smaller than the large late Romantic orchestra envisaged by Elgar. And yet he has managed to preserve the colour palette and richness of texture of the original, giving the soloists much more room to shine and balancing the proportions between orchestra and chorus, the Achilles’ heel of most contemporary conductors, who unwittingly fall into the trap of monumentalism that is inappropriate in this work. Hyde conducted the whole thing in rather brisk tempi, highlighting perhaps the most significant peculiarity of this score – the already mentioned affinity with Wagner’s Parsifal, in which the music flows in an almost uninterrupted stream, with melodies and leitmotifs emerging from one into another. Singificantly, after a brief interval between the first and the second part the conductor managed to completely change the mood of the story – from a timid prayer full of suffering to an ecstatic, Dantean journey into Purgatory, culminating in the harrowing “Take me away” and finding release in the long farewell song of the Angel and the chorus.

The most experienced among the soloists was James Platt, a typical English bass, with an ease of articulation and an extraordinary expressive voice, which, however, had too much vibrato at times, a trait that was particularly evident in the first part, in the essentially baritone role of the Priest. The eponymous Gerontius definitely benefitted from Farrington’s chamber version: Stuart Jackson’s handsome tenor is agile and technically impeccable, but its volume is not large, which in this version the singer more than made up for with an intelligent Lieder-like phrasing and ability to differentiate the emotions contained in the prosody. The best among the three was Claire Barnett-Jones as the Angel. Hers is a pure, excellently placed and well controlled mezzo-soprano, which, if necessary, would certainly cut through a much larger orchestra. I must emphasise, however, that despite the soloists’ efforts and the disciplined playing of the orchestra, the real protagonists of the performance were the choirs: attentive, expressive, diverse not only with regard to the nature of the characters they portrayed, but also in terms of timbre and voice production. The apt and heterogeneous juxtaposition of female and boy sopranos, altos and countertenors, tenors and basses – sounding different in the BBC Singers ensemble and different in the King’s Chapel choir – further emphasised the drama of the composition, which, according to musicologists, bears more hallmarks of an opera rather than of any variety of oratorio.

Daniel Hyde. Photo: Leon Hargreaves

Six days before the concert Leo XIV, proclaiming Newman Doctor of the Church, named him Doctor Amicitiae, Doctor of Friendship. Newman was inveterately celibate and introverted by nature, but he engaged in friendships with his whole being, seeing them as the most effective way of communicating the message of faith to loved ones. This may have been the reason why the interpretation of The Dream of Gerontius at King’s College Chapel appealed so powerfully to my agnostic imagination. Since that evening I have been coming back again and again to the story of Newman’s relationship with another convert, Ambrose St John, believed to be the prototype of the Angel from the poem. The two men lived together for over thirty years. After his friend’s death Newman experienced such a strong sense of loss that he compared it to mourning a deceased spouse. He asked to be buried with St John in one grave.

In 2008, when the grave was opened to move Newman’s remains elsewhere in view of his expected canonisation, it turned out that the body had completely decomposed. It had simply vanished. As if the Angel had really plunged it into the penal waters. I think, however, that even without knowing this story I would have remembered the Cambridge performance as the most tender depiction of Gerontius’ journey through death I have encountered to date.

Translated by: Anna Kijak

Doctor Amicitiae

Mój powrót do Cambridge na tegoroczną jesienną odsłonę festiwalu odbył się w szczególnych okolicznościach: tuż po nadaniu tytułu doktora Kościoła najwybitniejszemu przywódcy anglokatolicyzmu, Johnowi Henry’emu Newmanowi, wyniesionemu na ołtarze piętnaście lat temu przez Benedykta XVI. Katalog świętych jest jednak obszerny. Tymczasem w gronie doktorów Kościoła – począwszy od 1298 roku, kiedy Bonifacy VIII uwierzytelnił listę przekazaną prawie sześćset lat wcześniej przez Bedę Czcigodnego, który uwzględnił na niej Ambrożego z Mediolanu, Augustyna z Hippony, Hieronima ze Strydonu i papieża Grzegorza Wielkiego, znalazło się raptem 38 świętych. Beda, anglosaski benedyktyn, który posiadał niegdyś „żonę w pożądliwej namiętności”, a później obcował z nią w imię miłości Chrystusa, został uznany doktorem dopiero w 1899 roku, blisko dekadę po śmierci Newmana. John Henry, wychowanek oksfordzkiego Trinity College, nawrócił się na katolicyzm po czterdziestce: po okresie intensywnej działalności w tak zwanym ruchu oksfordzkim, którego przedstawiciele – zwolennicy radykalnej reformy anglikanizmu – opowiadali się za powrotem do wczesnochrześcijańskiej idei „kościoła pierwotnego”.

Newman był pod wieloma względami postacią tragiczną. Katolicy mu nie ufali, anglikanie traktowali jak odszczepieńca. Bogatą spuściznę pisarską Newmana, która wciąż uchodzi za jedno ze szczytowych osiągnięć literatury wiktoriańskiej, odkrył dla nas Stanisław Brzozowski, autor Legendy Młodej Polski. W 1937 roku, w znakomitym eseju Tajemnica Newmana, Zofia Bastgenówna pytała „Cóż wiemy my, Polacy, o wspaniałej tej indywidualności wieku ubiegłego, która tak doskonale i oryginalnie ilustruje epokę tak zwanego modernizmu i skupia przedziwnie angielskie cechy samego katolicyzmu w  indywidualnie głębokim przeżyciu wewnętrznej przemiany?”, zaznaczając przy tym, że „prócz teologów i historyków literatury żaden już Anglik właściwie nie zna dobrze tej wielkiej postaci, której rozgłos w związku z ruchem oksfordzkim przeszło sto lat temu został już raz na zawsze bez sprzeciwu przyjęty i nigdy już w swej istocie nie rozpatrywany”.

Sen Geroncjusza – poemat, albo raczej dramat poetycki Newmana z 1865 roku – jest w swej istocie zakrojonym na potężną skalę obrazem Czyśćca. W roku 1900 posłużył za kanwę utworu, którego Elgar z uzasadnionych przyczyn nie pozwalał określać terminem „oratorium”. Kompozytor wykorzystał tę opowieść o rozterkach duszy – opuszczającej ciało i wyruszającej w nieznane – jako odpowiedź na nurtujące wiktoriańską Anglię pytania o śmierć, sens cierpienia, istnienie Boga i zaświatów. Przedstawicielom anglikańskiego kleru nie spodobały się odniesienia do świętych i Matki Boskiej; muzykom nie przypadły do gustu nawiązania do twórczości Wagnera, zwłaszcza do Parsifala. A przecież na partyturze Elgara równie silnym piętnem odcisnął się styl Dworzaka (który zresztą sam nosił się z zamysłem napisania utworu do tekstu Newmana) i XIX-wiecznych kompozytorów francuskich, nie wspominając już o tym, że Sen Geroncjusza okazał się w sumie dziełem na tyle odrębnym i nowatorskim, że jego prawykonanie na Birmingham Music Festival otarło się o katastrofę. Chór nie udźwignął ciężaru swej partii, doświadczony w repertuarze oratoryjnym tenor Edward Lloyd źle rozłożył siły i ledwo wytrwał do końca koncertu.

Iain Farrington. Fot. Nick Rutter

Na szczęście historia oddała dziełu sprawiedliwość jeszcze za życia twórcy. Czas największej popularności Sen Geroncjusza ma jednak za sobą – także w Wielkiej Brytanii, gdzie w repertuarach stowarzyszeń chóralnych zajmował kiedyś równie poczesne miejsce jak Händlowski Mesjasz. Wykonania poza ojczyzną kompozytora są już rarytasem i rzadko spełniają oczekiwania wielbicieli twórczości Elgara – wśród nich niżej podpisanej. Z sześciu koncertów jesiennej odsłony Cambridge Music Festival wybrałam więc bez namysłu Sen Geroncjusza w King’s College Chapel, z udziałem solistów, BBC Concert Orchestra, BBC Singers oraz chóru King’s College i pod kierunkiem Daniela Hyde’a, obecnego Dyrektora Muzyki w Kolegium Królewskim. Rzecz wydała mi się tym ciekawsza, że w przepysznym, a mimo to intymnym wnętrzu gotyckiej świątyni utwór miał zabrzmieć w wersji Iaina Farringtona, pianisty, organisty i kompozytora, twórcy dziesiątków aranżacji symfonii, oper i oratoriów na mniejsze składy – między innymi utworów Mahlera, Brahmsa, Sibeliusa i Wagnera.

Farrington zorkiestrował Sen Geroncjusza na zespół złożony z około trzydzieściorga muzyków, czyli prawie trzykrotnie mniejszy od wielkiej, późnoromantycznej orkiestry przewidzianej przez Elgara. A mimo to zdołał zachować paletę barw i bogactwo faktury oryginału, dając zdecydowanie szersze pole do popisu solistom i równoważąc proporcje między orkiestrą a chórem, których utrzymanie jest piętą achillesową większości współczesnych dyrygentów, bezwiednie wpadających w pułapkę niestosownego w tym utworze monumentalizmu. Hyde poprowadził całość w dość wartkich tempach, podkreślając bodaj najistotniejszą osobliwość tej partytury – wspomniane już pokrewieństwa z Wagnerowskim Parsifalem, w którym muzyka płynie niemal nieprzerwanym strumieniem, a melodie i motywy przewodnie wywikłują się jedne z drugich. Co znamienne, po krótkiej przerwie między pierwszą a drugą częścią dyrygentowi udało się diametralnie zmienić nastrój opowieści – od trwożliwej, pełnej cierpienia modlitwy do ekstatycznej, dantejskiej podróży w przestrzeń Czyśćca, osiągającej kulminację we wstrząsającym „Take me away” i rozładowanej w długiej pieśni pożegnalnej Anioła i chóru.

Spośród zaangażowanych do tego wykonania solistów największym doświadczeniem może się pochwalić James Platt, typowo angielski bas, dysponujący swobodną artykulacją i głosem o niezwykłej sile wyrazu, choć chwilami zanadto rozwibrowanym, co dało się odczuć zwłaszcza w pierwszej części, w barytonowej w gruncie rzeczy partii Kapłana. Tytułowy Geroncjusz w osobie Stuarta Jacksona zdecydowanie skorzystał z dobrodziejstw kameralnej wersji Farringtona: jego urodziwy tenor jest giętki i nieskazitelny technicznie, odznacza się jednak niezbyt szerokim wolumenem, co w tym ujęciu śpiewak nadrobił z nawiązką inteligentnym, pieśniowym sposobem prowadzenia frazy i zdolnością różnicowania zawartych w prozodii emocji. Z całej trójki najlepiej wypadła Claire Barnett-Jones w partii Anioła, obdarzona czystym, świetnie postawionym i dobrze kontrolowanym mezzosopranem, który z w razie potrzeby przebiłby się bez trudu przez znacznie liczniejszą orkiestrę. Muszę jednak podkreślić, że mimo starań solistów i zdyscyplinowanej gry zespołu prawdziwym bohaterem tego wykonania okazały się chóry: uważne, pełne ekspresji, zróżnicowane nie tylko co do charakteru odtwarzanych postaci, ale też pod względem barwy i emisji. Celne, a zarazem niejednorodne zestawienie sopranów kobiecych i chłopięcych, altów i kontratenorów, tenorów i basów inaczej brzmiących w zespole BBC Singers, inaczej zaś w chórze King’s Chapel – tym bardziej podkreśliło dramaturgię tej kompozycji, zdaniem muzykologów noszącej więcej znamion opery niż jakiejkolwiek odmiany oratorium.

Claire Barnett-Jones. Fot. Benjamin Ealovega

Sześć dni przed koncertem Leon XIV, ustanawiając Newmana doktorem Kościoła, nadał mu przydomek Doctor Amicitiae, Doktora Przyjaźni. Newman był nieprzejednanym celibatariuszem i człowiekiem z natury zamkniętym, w przyjaźnie angażował się jednak całym jestestwem, uważając je za najskuteczniejszy sposób przekazywania bliskim przesłania wiary. Być może dlatego interpretacja Snu Geroncjusza w King’s College Chapel tak dobitnie przemówiła do mojej agnostycznej wyobraźni. Od tamtego wieczoru wciąż chodzi mi po głowie historia relacji Newmana z innym konwertytą, Ambrosem St Johnem, uważanym za pierwowzór Anioła z poematu. Mieszkali ze sobą ponad trzydzieści lat. Po śmierci przyjaciela Newman doznał tak silnego poczucia straty, że porównał je z żałobą po zmarłym małżonku. Poprosił, żeby pochować go z St Johnem w jednym grobie.

W 2008 roku, kiedy mogiłę otwarto, by w związku ze spodziewaną kanonizacją przenieść szczątki Newmana w inne miejsce, okazało się, że zwłoki uległy całkowitemu rozkładowi. Po prostu znikły. Jakby Anioł naprawdę pogrążył je w wodach czyśćcowych. Myślę jednak, że i bez znajomości tej historii zapamiętałabym wykonanie z Cambridge jako najczulsze ujęcie podróży Geroncjusza przez śmierć, z jakim do tej pory miałam do czynienia.

Twilight Is Gathering, Dawn Is Coming

It is still a difficult time for the Teatro Comunale di Bologna, at which renovation started in November 2022 and which will not open its doors until next season at the earliest. It has been a strange time for Oksana Lyniv, who appeared for the first time at the conductor’s podium of one of Italy’s most beautiful theatres in March 2021. Four months later, as the first woman in the history of the Bayreuther Festspiele, she conducted a new staging of Der fliegende Holländer at the Green Hill, before taking over as music director of the Bologna company the following January. During her three-year tenure she was able to prepare just one “real” premiere in Bologna’s Sala Bibiena. The following productions, not only those under her baton, wander from hall to hall in Emilia-Romania’s capital.

It was not without reason that the theatre closed in 2022 with a production of Wagner’s Lohengrin. This was where the Italian premiere of the opera took place in 1871. Over the following three decades Teatro Comunale presented all of Wagner’s most important works and became the first company in the world to receive official permission from the Bayreuth Festival to stage Parsifal, on 1 January 1914, under the baton of Rodolfo Ferrari, with the phenomenal Giuseppe Borgatti in the title role and Helena Rakowska – the wife of Tullio Serafin – in the role of Kundry. Bologna became the most important centre for Wagnerian performances in Italy. It was this tradition that Lyniv, the first female conductor at the helm of an Italian opera company, not just in Bologna, decided to revive.

She has carried out her reform with kid gloves, seemingly without neglecting the repertoire beloved by the local audiences. However, she has handed this repertoire over to other conductors, focusing herself on music opening up other horizons – on Wagner’s operas, on the late Romantic idiom of Mahler and Strauss, on Puccini’s last works. I encountered the Bologna Holländer under her baton in 2023, still having vivid memories of the Bayreuth performance. My impression at that time was that Lyniv was still struggling with the local orchestra, which stubbornly played in the Verdian style, in a manner unsuited to any of Wagner’s scores. That is why I initially was reluctant to face the concert performance of Der Ring des Nibelungen, presented in Bologna in stages since June last year. I gave in only when it came to Siegfried, which in the end I did not manage to see. It was, therefore, with even greater determination that I went to see and hear Götterdämmerung – especially after my recent, very positive experience with the entire Ring cycle conducted by Simone Young, another “debutante”, that is, the first woman to conduct the entire tetralogy in Bayreuth.

All concerts in the cycle – just eight in total, two for each part of the Ring – were held at the Teatro Manzoni, an elegant building in a style reminiscent of Liberty, a uniquely Italian variety of Art Nouveau. Although the edifice, opened in 1933, is located at the very heart of Bologna, it stands away from the main thoroughfares, amidst buildings cramped into the old town backstreets. Before the war it housed one of the most modern culture venues in Italy, with a vast orchestra pit and a very spacious auditorium. It became a venue for concerts, opera and theatre performances, as well as film screenings for thousands of people. After the war the building functioned as a cinema, undergoing extensive renovation in the early twenty-first century. The old theatre was replaced with a state-of-the art concert hall with an auditorium of just over 1200 seats.

Oksana Lyniv. Photo: Anrea Ranzi

I will not delve into the reasons for not staging the Ring in its full stage form – as was the case with Der fliegende Holländer presented over two years ago in the much larger EuropAuditorium, which has the necessary machinery at its disposal. Let me point out, however, that the full Wagner orchestra took up the entire space of the Auditorium Manzoni stage – the chorus had to be placed in the balcony (to an excellent dramatic effect, but more on that in a moment). Instead of a beautifully produced and exemplarily edited programme book that I praised so much in my review of Holländer, we got a ten-page booklet into which, apart from notes on the performers and a partly out-of-date cast, only an essay by Alberto Mattioli could be squeezed.

It is a pity that one of Lyniv’s most ambitious ideas was given such modest treatment – especially as this was both her debut in the Ring and the return of the tetralogy after more than a quarter of a century of absence from the Bologna music scene. The return was certainly successful; so much so that I began to regret my earlier prejudices. The orchestra had finally become accustomed to the idiom of this music, playing attentively and with commitment, grasping every suggestion from Lyniv, who this time not only broke down the score into its constituent parts, precisely extracting from it all the details of texture and emphasising the sophisticated interplay of leitmotifs, but also took care of the continuity and coherence of the narrative. The story moved forward unstoppably and in such a broad wave that I can forgive the winds some false notes and intonation slip-ups – surprising in that they appeared rarely, but in an accumulation that resulted in a veritable cacophony, perhaps most severe in the prelude to Act Three. Perhaps there were not enough rehearsals, or perhaps there was a lack of practice in using authentic Wagnerian instruments, including three steerhorns, or cow horns. On the other hand, the chorus, prepared by Gea Garratti Ansini, did a phenomenal job – this is true especially of the male voices in the stunning intensity of the Gibichungs’ response (from the balcony) to Hagen’s chilling Call in Act Two.

When it comes to the soloists, there was a merry-go-round in the casting of the two most important roles. Siegfried changed twice, finally entrusted to Tilmann Unger a few days before the concert. Wagner lovers became familiar with the German tenor’s name during one of last year’s Bayreuth performances of Parsifal, when Andreas Schager fell ill and his replacement Klaus Florian Vogt missed his plane, as a result of which Unger took on the title role in Act One. I advise you to pay attention to this singer: the only thing he still lacks for the role of Siegfried is a bit more volume and, thus, freedom at the upper end of the range. His voice is very handsome, with the right baritone tinge at the bottom, ringing and clear as befits a Heldentenor. His text delivery is excellent; he intelligently builds his characters and skilfully plays with the mood, as he demonstrated especially in the beautifully constructed monologue “Mime hiess ein mürrischer Zwerg” in Act Three. A perfect Siegfried for modestly-sized stages, and young enough to be able to still develop and “grow into” theatres with more difficult acoustics.

Brünnhilde was to have been played by Eva Vesin, but she was in the end replaced by Sonja Šarić, with whom Lyniv had worked since the beginning of her tenure in Bologna. I noticed the Serbian soprano’s extraordinary musicality already in Holländer, in which she sang Senta. This time she captivated me with her unique timbre – soft, velvety, a little nasal, so different from the bright, often wobbly sopranos that, for reasons I cannot fathom, have taken the lead in the Wagnerian repertoire today. In Šarić’s interpretation Brünnhilde evolved in perfect harmony with the score: from a girl in love to a mature woman who had lost everything and only then appreciated the power of love. I once sensed a similar note in the voice of my first Brünnhilde – the phenomenal, unjustly forgotten Berit Lindholm. Similar technical ease and interpretative wisdom are easier to find today in archive recordings than on the stages of renowned opera houses.

Albert Pesendorfer (Hagen). Photo: Andrea Ranzi

The Bologna Götterdämmerung had one more protagonist – the magnificent Hagen of Albert Pesendorfer, whose bass is powerful, intense and terrifyingly dark, which the singer enhanced even more with his carefully thought-out portrayal of the character and excellent acting. Of Hagen’s two unfortunate siblings I found Gutrune the more memorable by far – in Charlotte Shipley’s lyrical portrayal she was fragile, arousing compassion, and, in her reaction to Siegfried’s death, even shocking in the truth of her emotions. The otherwise lovely baritone Anton Keremidtchiev was disappointing as Gunther, singing the role almost mechanically, with his eyes fixed on the score, without any connection to the text. Just as disappointing was Atala Schöck in the role of Waltraute, sung in a voice that was tired, had too much vibrato and lacked sparkle. On the other hand, fine performances came from Claudio Otelli as Alberich as well as brilliantly marched Norns (Tamta Tarielashvili, Eleonora Filipponi, Brit-Tone Müllertz) and Rhinemaidens (Julia Tkachenko, Marina Ogii, Eglė Wyss).

If the previous parts of the Ring were as convincing as Götterdämmerung, Oksana Lyniv’s mission in Bologna can be regarded as accomplished. Teatro Comunale has returned to the Wagnerian tradition inaugurated so beautifully with Lohengrin conducted by Angelo Mariani. Lyniv has not parted company with Bologna for good – she will work closely with the local opera house at least until the Sala Bibiena reopens. I am becoming more and more taken by women conducting Wagner’s music. Lyniv is like fire. Young is like aether. Time for female incarnations of other Platonic elements in this repertoire.

Translated by: Anna Kijak

Zmierzch zapada, świt już wstaje

Wciąż trudny to czas dla Teatro Comunale di Bologna, który w listopadzie 2022 roku poszedł do remontu i otworzy podwoje najwcześniej w przyszłym sezonie. Dziwny był to czas dla Oksany Łyniw, która pojawiła się po raz pierwszy za pulpitem dyrygenckim jednego z najpiękniejszych włoskich teatrów w marcu 2021 roku, cztery miesiące później – jako pierwsza kobieta w historii Bayreuther Festspiele – poprowadziła na Zielonym Wzgórzu nową inscenizację Latającego Holendra, po czym w styczniu roku następnego objęła dyrekcję muzyczną opery w Bolonii. W czasie trzyletniej kadencji udało jej się przygotować zaledwie jedną „prawdziwą” premierę na deskach bolońskiej Sala Bibiena. Wszystkie następne, nie tylko pod jej batutą, tułały się po innych salach stolicy regionu Emilia-Romania.

Nie bez przyczyny teatr zamknięto w 2022 roku przedstawieniem Wagnerowskiego Lohengrina. To właśnie tutaj, w roku 1871, odbyła się włoska premiera tej opery. W ciągu następnych trzech dekad Teatro Comunale wystawił wszystkie najważniejsze dzieła Wagnera, był też pierwszą sceną na świecie, która dostała oficjalną zgodę festiwalu w Bayreuth na wystawienie Parsifala, 1 stycznia 1914, pod batutą Rodolfa Ferrariego, z fenomenalnym Giuseppem Borgattim w roli tytułowej i Heleną Rakowską – prywatnie żoną Tullia Serafina – w roli Kundry. Bolonia stała się najważniejszym ośrodkiem wykonawstwa wagnerowskiego we Włoszech. Tę właśnie tradycję postanowiła wskrzesić Łyniw, pierwsza kobieta-dyrygent na czele jakiegokolwiek włoskiego teatru operowego, nie tylko opery w Bolonii.

Swoją reformę przeprowadziła w białych rękawiczkach, z pozoru nie zaniedbując ulubionego przez tutejszą publiczność repertuaru. Oddała go jednak w ręce innych kapelmistrzów. Sama skupiła się na muzyce otwierającej inne horyzonty – na operach Wagnera, na późnoromantycznym idiomie Mahlera i Straussa, na ostatnich dziełach Pucciniego. Z bolońskim Holendrem pod jej batutą zetknęłam się w roku 2023, wciąż mając w pamięci przedstawienie z Bayreuth. Odniosłam wówczas wrażenie, że Łyniw jeszcze sobie nie radzi z tutejszą orkiestrą, grającą uparcie „po verdiowsku”, w manierze nieprzystającej do którejkolwiek z partytur Wagnera. Dlatego z początku nie miałam odwagi zmierzyć się z koncertowym wykonaniem Pierścienia Nibelunga, realizowanym w Bolonii etapami od czerwca ubiegłego roku. Złamałam się dopiero przy okazji Zygfryda, na którego ostatecznie nie dotarłam. Z tym większą determinacją wybrałam się na Zmierzch bogów – zwłaszcza po niedawnych, bardzo dobrych doświadczeniach z całością Ringu pod dyrekcją Simone Young, kolejnej „debiutantki”, czyli pierwszej kobiety, która poprowadziła w Bayreuth całą tetralogię.

Sonję Šarić. Fot. Andrea Ranzi

Wszystkie koncerty cyklu – w sumie zaledwie osiem, po dwa na każdą część Pierścienia – odbywały się w Teatro Manzoni, eleganckim gmachu w stylu nawiązującym do Liberty, specyficznie włoskiej odmiany secesji. Budynek, otwarty w 1933 roku, leży wprawdzie w samym sercu Bolonii, ale z dala od reprezentacyjnych ulic, wkomponowany w ciasną zabudowę staromiejskich zaułków. Przed wojną mieścił jedną z najnowocześniejszych sal widowiskowych we Włoszech, wyposażoną w scenę z obszernym kanałem orkiestrowym i niezwykle pojemną widownię. Organizowano tu zarówno koncerty, jak inscenizacje oper, przedstawienia teatru dramatycznego i seanse filmowe dla kilkutysięcznej publiczności. Po wojnie gmach funkcjonował jako kino, na początku XXI wieku przeszedł gruntowny remont. Miejsce dawnego teatru zajęła nowoczesna sala koncertowa z widownią na niewiele ponad 1200 miejsc.

Nie wnikam w przyczyny rezygnacji z wystawienia Ringu w pełnym kształcie scenicznym – jak było w przypadku Latającego Holendra, zaprezentowanego ponad dwa lata temu w znacznie większym i dysponującym odpowiednią maszynerią wnętrzu EuropAuditorium. Zaznaczę jednak, że wagnerowska orkiestra w pełnym składzie zajęła całą przestrzeń estrady Auditorium Manzoni – chór trzeba było ulokować na balkonie (z doskonałym skądinąd efektem dramatycznym, ale o tym za chwilę). Zamiast pięknie wydanej i wzorowo zredagowanej książki programowej, którą tak chwaliłam w recenzji z Holendra, dostaliśmy dziesięciostronicową broszurkę, w której prócz not o wykonawcach i częściowo nieaktualnej obsady zmieścił się tylko esej Alberta Mattioliego.

Szkoda, że jeden z najambitniejszych pomysłów Łyniw zyskał tak skromną oprawę – zwłaszcza że był to zarazem jej debiut w Pierścieniu, jak i powrót tetralogii po przeszło ćwierć wieku nieobecności na bolońskiej scenie muzycznej. Powrót z pewnością udany i to do tego stopnia, że zaczęłam żałować swych wcześniejszych uprzedzeń. Orkiestra wreszcie się oswoiła z właściwym tej muzyce idiomem, grała czujnie i z zaangażowaniem, chwytając w lot każdą sugestię Łyniw, która tym razem nie tylko rozebrała partyturę na części pierwsze, precyzyjnie wyłuskując z niej wszelkie detale faktury i podkreślając wyrafinowane współdziałanie lejtmotywów, lecz także zadbała o ciągłość i spójność narracji. Opowieść parła naprzód niepowstrzymanie i tak szeroką falą, że bez mrugnięcia okiem wybaczę dętym kiksy i wpadki intonacyjne – o tyle zaskakujące, że pojawiały się rzadko, ale w nagromadzeniu skutkującym istną kakofonią, bodaj najdotkliwszą w preludium do III aktu. Może zabrakło prób, a może wprawy w posługiwaniu się najprawdziwszym wagnerowskim instrumentarium, włącznie z trzema Stierhörner, czyli krowimi rogami sygnałowymi. Fenomenalnie za to spisał się chór przygotowany przez Geę Garratti Ansini – zwłaszcza jego męska część, w oszałamiającym intensywnością odzewie Gibichungów (z balkonu) na mrożący krew w żyłach Zew Hagena w II akcie.

Jeśli chodzi o solistów, nie obyło się bez karuzeli obsadowej w dwóch najważniejszych partiach. Zygfryd zmieniał się dwukrotnie, w ostatnich dniach przed koncertem zyskując wykonawcę w osobie Tilmanna Ungera. Nazwisko niemieckiego tenora przebiło się do świadomości wagneromanów na jednym z ubiegłorocznych przedstawień Parsifala w Bayreuth, kiedy zachorował Andreas Schager, a zastępujący go Klaus Florian Vogt spóźnił się na samolot, skutkiem czego Unger wziął na siebie tytułową rolę w I akcie. Radzę zwrócić uwagę na tego śpiewaka: właściwie jedyne, czego mu jeszcze brakuje do partii Zygfryda, to odrobina wolumenu, a co za tym idzie, swobody w górnym odcinku skali. Głos ma bardzo urodziwy, ze stosownym, barytonowym zabarwieniem w dole, ale dźwięczny i klarowny, jak na Heldentenora przystało. Świetnie podaje tekst, rozumnie buduje postać i umiejętnie gra nastrojem, co udowodnił zwłaszcza w pięknie skonstruowanym monologu „Mime hiess ein mürrischer Zwerg” w III akcie. Idealny Zygfryd na niezbyt duże sceny, a przy tym dostatecznie młody, żeby się jeszcze rozwinąć i „dorosnąć” do teatrów o trudniejszej akustyce.

Tilmann Unger. Fot. Andrea Ranzi

W roli Brunhildy miała pierwotnie wystąpić Ewa Vesin, zmieniona ostatecznie przez Sonję Šarić, z którą Łyniw współpracowała od początku swej kadencji w Bolonii. Na niezwykłą muzykalność serbskiej sopranistki zwróciłam uwagę już przy okazji Holendra, w którym śpiewała partię Senty. Teraz ujęła mnie specyficzną barwą głosu – miękką, aksamitną, odrobinę nosową, jakże odmienną od jaskrawych, często rozchwierutanych sopranów, które z niezrozumiałych dla mnie powodów wiodą dziś prym w repertuarze wagnerowskim. Brunhilda w ujęciu Šarić ewoluowała w idealnej zgodzie z partyturą: od zakochanej dziewczyny po dojrzałą kobietę, która straciła wszystko i dopiero wówczas doceniła potęgę miłości. Podobną nutę wyczułam kiedyś w głosie mojej pierwszej Brunhildy – fenomenalnej, niesłusznie zapomnianej Berit Lindholm. Podobnej swobody technicznej i mądrości interpretacji łatwiej się dziś doszukać w archiwalnych nagraniach niż doświadczyć na scenach renomowanych oper.

Boloński Zmierzch bogów miał jeszcze jednego bohatera – wspaniałego Hagena w osobie Alberta Pesendorfera, obdarzonego basem potężnym, intensywnym i przerażająco mrocznym, co śpiewak dodatkowo uwydatnił dopracowaną charakteryzacją postaci i znakomitą grą aktorską. Z dwojga nieszczęsnego rodzeństwa Hagena zdecydowanie bardziej zapadła mi w pamięć Gutruna – w lirycznym ujęciu Charlotte Shipley krucha, budząca współczucie, w swojej reakcji na śmierć Zygfryda wręcz wstrząsająca prawdą emocji. Dysponujący skądinąd urodziwym barytonem Anton Keremidtchiev zawiódł w partii Gunthera, odśpiewanej niemal mechanicznie, ze wzrokiem wbitym w nuty, bez związku z tekstem. Rozczarowała też Atala Schöck w partii Waltrauty, prowadzonej głosem zmęczonym, nadmiernie rozwibrowanym i wyzutym z blasku. Dobrze za to sprawili się Claudio Otelli w roli Alberyka oraz świetnie dopasowane Norny (Tamta Tarielashvili, Eleonora Filipponi, Brit-Tone Müllertz) i Córy Renu (Julia Tkaczenko, Marina Ogii, Eglė Wyss).

Jeśli poprzednie części Pierścienia wypadły równie przekonująco jak Zmierzch bogów, bolońską misję Oksany Łyniw można uznać za spełnioną. Teatro Comunale wrócił do wagnerowskiej tradycji, zainaugurowanej tak pięknie Lohengrinem pod batutą Angela Marianiego. Łyniw nie rozstała się na dobre z Bolonią – będzie ściśle współpracować z tutejszą operą co najmniej do czasu ponownego otwarcia Sala Bibiena. Coraz bardziej się przekonuję do kobiet dyrygujących muzyką Wagnera. Łyniw jest jak ogień. Young jest jak eter. Czas na kobiece wcielenia innych platońskich żywiołów w tym repertuarze.

Greyness Covers the Earth

I still cannot get over the fact that Mozart’s Idomeneo is so rarely seen on our stages. We owe the only post-war stagings to the Warsaw Chamber Opera and the Polish Royal Opera. Despite the undoubted merits of each of these productions and the tremendous efforts of the musicians associated with the historically informed performance movement at various stages of its development in Poland, they all passed like a meteor, delighting the eyes and ears of a handful of spectators. For obvious reasons, given the microscopic sizes of the two theatres. It could be argued that Idomeneo was Mozart’s first mature opera, followed by masterpieces more worthy of permanent presence in the repertoire of large houses. Yet there is no denying that Idomeneo is a masterpiece in its own right, a work that is superbly constructed in terms of drama and requires extraordinary skill from most soloists, especially the singer in the title role, to whom the composer entrusted the most difficult tenor part in his entire oeuvre. It is so difficult that post-war attempts to present it in its original form (a task singers were still tackling valiantly at the beginning of the previous century) were not made until the 1980s. However, we should be in the vanguard of this trend, if only because the basis of all critical editions of Idomeneo are the autographs of the first two of the opera’s three acts kept in the Jagiellonian Library in Kraków.

So much for the introduction and explanation of my travels in search of an ideal Idomeneo in other European opera houses. I wrote extensively about the complicated fate of the myth, its presence in opera and about Mozart’s work itself last year, after the premiere at the Staatstheater Mainz, under the baton of Hermann Bäumer, who soon after that became Music Director of the Prague State Opera. My review of that production was very favourable, mainly because of its musical qualities, not to be underestimated in an ambitious company, though one that operates on the fringes of operatic life in Germany. In Prague things looked even more interesting in many respects: the conductor was to be Konrad Junghänel, a living legend of period instrument performance and frequent collaborator of the director, Calixto Bieito, known as a ‘Quentin Tarantino of the opera stage’, a provocateur who accuses his colleagues of creating productions so empty and bland as if the twentieth century had never happened.

Evan LeRoy Johnson (Idomeneo) and Rebecka Wallroth (Idamante). Photo: Serghei Gherciu

I don’t usually take artists’ iconoclastic statements seriously, but I have to admit that I have a weakness for Bieito, for his open, ‘proletarian’ approach to music, for his fascination with the craftsmanship of Brook and Bergman, for his uncommon – at least in the past – sense of operatic dramaturgy. However, his most recent productions reveal increasingly serious symptoms of a creative crisis. This also applies to this year’s staging of Das Rheingold at the Paris Opera, which caused such consternation among the critics that some of them explained the disaster by citing internal conflicts and problems within the company. The reviewers could not believe their eyes. Bieito always knew how to tell stories, didn’t he? Apparently, he has lost this ability, because the Prague Idomeneo is even worse in this respect. Bieito’s minimalist (which is not an objection) staging, completely devoid of tension (which is a very serious objection indeed), takes place in Ana-Sophie Kirsch’s sets, banally organising space, dominated in the first two acts by moving panels of translucent plastic, and virtually absent in the last act. Paula Klein’s costumes – hard to say whether in line with the director’s concept or lack thereof – look as if taken straight from the catalogue of her previous designs for Bieito, not necessarily having any connection with the message of Idomeneo. The fact that some of the scenes are illustrated with projections from Eisenstein’s Strike and Battleship Potemkin, and Milestone’s All Quiet on the Western Front only reinforced my belief that Bieito was rehashing his earlier work. A few solutions do echo his old imagination (for example, the dropping of dozens of water canisters, symbolising a sea monster, from a net suspended over the stage), but most of them seem downright grotesque (horror evoked by the spotlight of head torches, as if in a scout patrol; the incomprehensible scene in which Elettra plots her revenge by hugging Idomeneo’s shoes, only to end up smearing herself with shoe polish; the smashing of a tacky statue of Neptune as a sign of the protagonist’s defiance of the deity). Most importantly, Bieito made no effort to present any relationships between the characters – the tentatively built tension between Idomeneo and Idamante seems to originate in the music itself, not in the director’s concept.

Evan LeRoy Johnson. Photo: Serghei Gherciu

Against the backdrop of this completely lifeless staging the efforts of the performers were all the more admirable, especially as Junghänel, himself appearing at the Státní opera for the first time, had a cast made up entirely of singers making their role debuts. This may have been the reason behind the quite substantial cuts in the score: out went not only most of the recitatives, but also some scenes as well as the figure of the king’s confidant Arbace – indeed, the least interesting character in the work. Although the conductor did not manage to fully master the treacherous acoustics of the venue, which disrupted the sound balance in the orchestra – to the detriment of the strings, unfortunately – he conducted the whole with style, clearly highlighting motifs and maintaining the pulse without forcing the tempo, greatly helping the soloists as a result. The best among them, in my opinion, was Evan LeRoy Johnson in the title role, a singer with an almost perfect tenor for the part – resonant, broad, with just the right baritone tinge in the lower register; agile, though perhaps not yet at ease in the breakneck coloraturas of the aria “Fuor del mar” in Act Two, rewarded with a well-deserved ovation. In order to completely win over the Czech audience to his interpretation of the character of Idomeneo, the artist still needs to grow a bit more into the role and gain some confidence. The local music lovers have quite a different idea of what a “Mozartian” tenor should sound like – rightly so to a certain extent, but not in this case. There are neither predecessors nor successors of this figure in the composer’s oeuvre. It is a blind alley in the evolution of his style, perhaps because the first performer of Idomeneo, Anton Raaff, considered by Christian Schubart to be the greatest male voice of all time, was nearing seventy at the time and, to put it mildly, failed to meet the young composer’s expectations.

The same goes for Vincenzo Prato, who sang Idamante at the premiere. Mozart was generally prejudiced against castrati, but ‘il nostro molto amato castrato Dal Prato’, as he wrote wryly in a letter to his father, was considered by him to be not only a poor singer but also a complete idiot. The composer soon transposed the part for the tenor voice and this was the version that was later performed for years. The return to the soprano voice has been a matter of recent decades, and it is still not always possible to find singers suitably contrasted in timbre and temperament for the three roles of Idamante, Ilia and Elettra, intended for this Fach. This was also the case in Prague, although Rebecka Wallroth, who has a handsome and well-placed voice, though too lyrical for the role of Idomeneo’s son, still fared the best of the three. Ekaterina Krovateva’s dense, meaty soprano was definitely not suited to the character of the innocent Ilia, while Petra Alvarez Šimková as the demonic Elettra made up for her technical shortcomings with an interpretation bordering on the grotesque and the hysterical, especially in the bravura aria “D’Oreste, d’Aiace”. Very decent performances came from Josef Moravec in the tenor role of the High Priest and Zdeněk Plech as the Voice of the Oracle. I was a bit disappointed by the chorus, singing decently though without much expression, which is a serious shortcoming when it comes to performing this highly nuanced part, one of the finest in Mozart’s entire oeuvre.

Rebecka Wallroth and Ekaterina Krovateva (Ilia). Photo: Serghei Gherciu

Despite my reservations, I must stress, however, that the main culprit for the performance’s shortcomings was the director, who left the singers to their own devices, gave them no direction, made it difficult to explore the meaning of the work and build convincing, full-blooded characters. What also may have prevented the Prague Idomeneo from becoming successful was the unexpected death of Reinhard Traub, who collaborated with Bieito on the lighting design. Traub died during the preparations for the production. Too early and at the height of his creative powers, as I had been able to see many times at the Wagner Festival in Bayreuth. It was he who provided brilliant lighting designs for Lohengrin and Tannhäuser in productions directed by Sharon and Kratzer respectively. He was among those who made Schwarz’s Ring watchable at all. He highlighted good stagings and brought out everything worth saving from the bad ones. On the State Opera stage, bathed in blues, pallid greens, depressing shades of ochre and grey – usually unrelated to the narrative – I failed to discern his masterful hand. The production lacked not only the spirit of the story, but also the spirit of light. All that was left was the music and the performers, who gave their best. And all credit to them for that.

Translated by: Anna Kijak

A droga wiedzie w przód i w przód

…skąd się zaczęła, tuż za progiem. Upiór, nie tylko z racji wzrostu, ma w sobie coś z hobbita. W poszukiwaniu muzycznych skarbów ruszył kiedyś w nieznane, wciąż jest przekonany, że wypełnia misję, od której zależy los całego świata, i na razie jedynym miejscem, dokąd się nie wybiera, jest zasłużona emerytura. Może jeszcze na nią nie zasłużył, a może po prostu nie umie trwać w bezruchu. Miniony sezon, jeszcze bogatszy niż poprzednio, zbiegł się z początkiem drugiej dekady upiornej działalności. Szmat czasu, zacznę więc jak zwykle, od wyrazów wdzięczności. Po pierwsze, dziękuję wiernym subskrybentom (kto chce dołączyć do ich grona, choćby za symboliczną kwotę, może to zrobić tu: https://patronite.pl/upior-opera), których wsparcie ma dla mnie wymiar nie tylko finansowy, ale przede wszystkim ludzki. Po drugie, teatrom, festiwalom i agencjom artystycznym, które niemal bez wyjątku zapewniają mi obsługę prasową na najwyższym poziomie. Po trzecie, rodzinie (za świętą cierpliwość) i przyjaciołom (za ratowanie z opresji, kiedy bywa trudno, i za spotkania na szlaku). Po czwarte, wydawcom i redaktorom mojej pisaniny i gadaniny w innych miejscach, bo bez nich nie byłoby mnie stać nawet na bilet tramwajowy. Upiór jest wspólną zasługą was wszystkich.

Cambridge, październik 2024 i luty 2025. Dwie wyprawy do jednego z najstarszych i najpiękniejszych miast uniwersyteckich w Anglii. Kolorową jesienią, w towarzystwie młodszej koleżanki po fachu, na koncertowe wykonanie Pigmaliona Rameau z Academy of Ancient Music; u schyłku ciepłej zimy, tym razem solo – wehikułem czasu w przeszłość, czyli na Berliner Messe Arvo Pärta z tymi samymi muzykami, którzy w 1990 roku wystąpili na premierze utworu w berlińskiej katedrze świętej Jadwigi. Przy okazji załapałam się na paradę planet na nocnym niebie – z nieocenionym komentarzem obserwujących wraz ze mną to zjawisko wykładowców Cambridge University. Wracam do King’s College za niespełna tydzień, na Sen Geroncjusza Elgara z zespołami BBC. Tylko nie miejcie do mnie pretensji, jeśli będzie padał deszcz.

Brno, listopad 2024, styczeń i czerwiec 2025. W stolicy Moraw zakochałam się na zabój już dawno temu, nie spodziewałam się jednak, że tę miłość podziela aż tylu moich znajomych, przyjaciół i wychowanków. Na festiwal Janáček Brno 2024 stawiliśmy się sześcioosobową kompanią, z którą nie tylko konie, ale i beczki z piwem można było kraść. Tylko na znakomite przedstawienie Króla Rogera dotarłam sama. Rusałkę w Janáčkovym divadle podziwialiśmy ze starym druhem, z którym lubimy nie tylko dobrze sobie posłuchać, ale i dobrze zjeść. Przed chwilą znalazłam w poczcie wiadomość, że wkrótce poznamy cały program przyszłorocznego biennale Janaczka. Trzeba już teraz zacząć się umawiać – żeby pójść razem choćby na jeden recital w modernistycznej Willi Tugendhatów.

Moguncja, listopad 2024 i marzec 2025. Kolejne miasto, do którego będę wracać. Z niezwykłym Staatstheater, w którym bilet uprawnia nie tylko do bezpłatnej książki programowej, ale i darmowego poczęstunku z wyszynkiem; gdzie dyrektor generalny dogląda osobiście każdego przedstawienia, a orkiestra gra na poziomie, o jakim polskie zespoły operowe mogą tylko pomarzyć. Po świetnym spektaklu Mozartowskiego Idomenea z Krystianem Adamem w roli tytułowej dostałam od teatru zaproszenie na prawdziwy rarytas: operę L’Aiglon Iberta i Honeggera, którą będę tym lepiej wspominać, że spędziłam ten wieczór z Agnieszką Fulińską, kolekcjonerką, badaczką legendy Orlątka i autorką wspaniałego blogu „Napoleon inaczej”. W przyszłym roku kolejny raport z miasta Gutenberga – jeszcze nie zdradzę, z jakiej okazji.

Wiedeń, grudzień 2024. Wyjazd, z którego muszę się Państwu wytłumaczyć, bo mimo moich szumnych zapowiedzi nie ma o nim śladu na stronie Upiora. Po części dlatego, że był to jedyny w tym sezonie wyjazd nieoficjalny, po części dlatego, że retransmisję tego samego przedstawienia Palestriny Pfitznera pod batutą Christiana Thielemanna poprowadziliśmy wkrótce potem z Marcinem Majchrowskim w Dwójce. Nazachwycałam się wówczas tyle, że odechciało mi się pisać, co – mam nadzieję – wybaczy mi zaprzyjaźniony pomysłodawca tej wyprawy, przedsięwziętej także ze względu na obecność Michaela Spyresa w obsadzie. Ale nie tylko: bombki na choinkę też udało się kupić. Powrotu do Wiednia na razie nie planuję, chyba że przed Wielkanocą: do którejś z oper i po pisanki z Ostermarkt.

Londyn, grudzień 2024 i maj 2025. Najpierw obowiązkowy punkt przedświątecznego programu brytyjskich melomanów, czyli Mesjasz Händla (tak, słuchacze naprawdę wstają na „Hallelujah” i śpiewają razem z chórem, nawet jeśli rzecz dzieje się w Barbican, a zespołami AAM dyryguje Laurence Cummings) – przed którym wybraliśmy się na rewelacyjną wystawę sztuki Mogołów do Victoria and Albert Museum. Później wstrząsająca Walkiria, drugi człon Pierścienia w inscenizacji Barriego Kosky’ego, a zarazem pożegnalny spektakl odchodzącego z ROH Antonia Pappano. Bilety rozeszły się już w styczniu, ale w gronie szczęśliwców znaleźli dwaj moi kompani z Brna. Zaprzyjaźniony meloman emigrant miał pecha, tak długo jednak ślęczał przed komputerem, czekając na zwroty, aż wydębił dwa i zaprosił mnie do towarzystwa. Wrażeń było co niemiara, podobnie jak zastrzeżeń do koncepcji Pappano, ale nikt z nas czworga nie żałował – zwłaszcza nieoczekiwanego zastępstwa w osobie fenomenalnej Natalyi Romaniw jako Zyglindy.

Praga, styczeń i kwiecień 2025. Dwa skrajnie odmienne wieczory na scenach Národníego divadla: Medea Cherubiniego w Teatrze Stanowym, zaskakująco udana zarówno pod względem muzycznym, jak inscenizacyjnym, oraz prawdziwa rewelacja, czyli Zygfryd, przedostatnia część Wagnerowskiego Ringu na instrumentach z epoki, z udziałem pieczołowicie dobranych solistów i pod batutą Kenta Nagano. Nad tym przedsięwzięciem, zainicjowanym w Dreźnie, przez kilka lat pracowała istna armia muzykologów, teatrologów, instrumentoznawców, antropologów i innych badaczy XIX-wiecznych tradycji – ze znacznie lepszym skutkiem, niż się z początku spodziewano. W przyszłym roku muzycy ruszą w trasę koncertową po Europie z całą tetralogią. Spróbuję ich dopaść, bo do Polski niestety nie zajrzą.

Sankt Gallen, styczeń 2025. Zapowiadałam, że jeszcze tam wrócę i słowa dotrzymałam. Każda wizyta w brutalistycznym gmachu Theater St Gallen jest dla mnie jak święto. Budynek przypomina rzeźbę zarówno z zewnątrz, jak i we wnętrzu – zaskakująco ciepłym i przyjaznym, mimo prostoty wystroju i surowości użytych materiałów. Publiczność specjalnie przychodzi wcześniej, żeby pobłądzić w labiryncie spektakularnych schodów, popatrzyć przez przeszkloną elewację na park, który w świetle zmierzchu wygląda jak tajemniczy ogród. Jest czas i przestrzeń na wszystko, tłum się nigdy nie tłoczy, nie ma kolejek do barów i toalet, w foyer zawsze się znajdzie wygodne miejsce siedzące. Dyskretnie tworzy się atmosfera do odbioru równie minimalistycznych i przemyślanych inscenizacji – w tym roku bardzo udanego Makbeta w ujęciu Krystiana Lady, znakomicie oświetlonego przez Aleksandra Prowalińskiego.

Kopenhaga, marzec 2025. Czas spędzony w cudownej gościnie u zaprzyjaźnionej polsko-duńskiej pary i pierwsze zetknięcie z kolejną ikoną nowej architektury teatralnej – Operaen på Holmen. Przyjechałam na spektakl Śpiewaków norymberskich, wystawiony w koprodukcji z Teatro Real w Madrycie, gdzie udał się niespecjalnie. W stolicy Danii zajaśniał w pełnej krasie: koncepcja Laurenta Pelly’ego nabrała rumieńców, orkiestra pod batutą Axela Kobera dała z siebie wszystko, w obsadzie właściwie nie było słabych punktów. Co jeszcze bardziej interesujące, obsada składała się z samych Duńczyków, jeśli nie liczyć znakomitej Ewy, notabene Irlandki. Po raz kolejny upadł mit, że Wagnera umieją śpiewać wyłącznie Niemcy, po raz kolejny zrobiło się smutno, że poza nielicznymi wyjątkami nie umieją go śpiewać Polacy.

Berlin, kwiecień 2025. Krótki i nieoczekiwany wypad do jednego z moich najulubieńszych miast w Europie, tym razem na Don Giovanniego w Komische Oper, z powodu remontu grającej w Schiller Theater w dzielnicy Charlottenburg, odbudowanym po wojnie w latach pięćdziesiątych i zainaugurowanym koncertem Filharmoników Berlińskich pod batutą Wilhelma Furtwänglera. Największą sensacją ostatniej części „trylogii Da Ponte” w ujęciu Kiriłła Sieriebrennikowa miał być występ brazylijskiego sopranisty Brunona de Sá w roli „Don Elvira”. De Sá istotnie nie zawiódł oczekiwań, urodą głosu i dojrzałością interpretacji prześcigając niejedną współczesną wykonawczynię partii Donny Elviry. Miał jednak w obsadzie godnych partnerów, na czele z Hubertem Zapiórem roli tytułowej – śpiewakiem, który zdecydowanie zbyt rzadko występuje na rodzimych scenach.

Getynga, maj 2025. Kolejne miejsce, w którym mam już swoją księgarnię, swój sklep dla joginów i swoją ławkę w ogrodzie botanicznym. Oraz Festiwal Händlowski, który poznałam jeszcze za czasów Cummingsa, a który pod ręką nowego dyrektora George’a Petrou próbuje zyskać nową publiczność – oferując muzyczne wycieczki po okolicy, wydarzenia dla całych rodzin i tylko dla dzieci, koncerty z udziałem legend wykonawstwa historycznego (w tym roku między innymi znakomitej szwedzkiej mezzosopranistki Ann Hallenberg) oraz imprezy na wzór londyńskich Promsów. O ile Petrou nie pójdzie o jeden krok za daleko, z pewnością wygra. Ostatecznie Getynga jest miastem uniwersyteckim, w którym prawie każdy wie, kto to Händel, i każdy chce czerpać radość z muzyki.

Longborough, czerwiec i lipiec 2025. Jak Państwo wiedzą, do mojej ukochanej opery w Gloucestershire lubię chodzić na piechotę przez pola i lasy, a to, co na zdjęciu, nieodparcie kojarzy mi się z początkiem wędrówki Bilbo Bagginsa. W perspektywie tego obrazu rysuje się też koniec pewnej epoki: wiejskiego teatru wymyślonego przez Martina Grahama, który zmarł wiosną tego roku. Graham już wcześniej oddał stery swojej córce Polly, uczennicy Davida Pountneya, która postanowiła wyprowadzić ojcowski teatr na szerokie wody. Na razie idzie jej świetnie, o czym świadczy między innymi brytyjska premiera Wahnfried, opery Avnera Dormana o początkach kultu wagnerowskiego w Bayreuth, a także Peleas i Melizanda pod czułą batutą Anthony’ego Negusa i w fenomenalnej inscenizacji Jenny Ogilvie, bodaj najpiękniejszej, jaką widziałam w życiu. Co będzie dalej? Czy LFO stanie się jednym z wielu rywalizujących między sobą letnich festiwali operowych w Wielkiej Brytanii, czy okaże się wartością samą w sobie? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć najwcześniej w przyszłym roku.

West Horsley, lipiec 2025. Prosto z Peleasa w LFO pojechałam do Grange Park Opera – na Mazepę Czajkowskiego, operę, która w Polsce zabrzmiała po raz ostatni w latach dziewięćdziesiątych i chyba na tym się skończy, przynajmniej za mojego życia. Liczyłam na wrażliwość i doświadczenie Pountneya, reżysera na tyle otrzaskanego z konwencją, by przygotować inscenizację na miarę naszych trudnych czasów. Dostałam spektakl propagandowy, który równie dobrze można byłoby teraz wystawić w moskiewskim Teatrze Bolszoj. Na szczęście z fenomenalnym Davidem Stoutem w roli tytułowej i znakomitą Rachel Nicholls w partii Marii. Na tym nie koniec niespodzianek. Wasfi Kani znów przemeblowała swój teatr, między innymi aranżując przy drzwiach wejściowych instalację z wyleniałym burym kotkiem: mam nadzieję, że jednak pluszowym, bo wygląda całkiem jak wypchany. W przyszłym roku zamierza wystawić pierwszą część Pierścienia Nibelunga: w rewelacyjnej obsadzie i pod batutą Harry’ego Severa, asystenta Negusa. Mam nadzieję, że jeszcze mnie tam wpuszczą po tym, co napisałam o niedawnym Mazepie. 

Innsbruck, sierpień 2025. Zadomowiłam się za to w stolicy Tyrolu, na tamtejszych Festwochen der Alter Musik. Żałuję tylko, że zamiast wybrać się na Ifigenię na Taurydzie Tommasa Traetty, z Les Talents Lyriques pod kierunkiem Christophe’a Rousseta i z Rafałem Tomkiewiczem w partii Oreste – nominowaną do Opera Awards w kategorii „Rediscovered Work” – pojechałam na Ifigenię w Aulidzie Caldary, skądinąd fascynującą muzycznie, ale wystawioną jak na szkolnej akademii. Mój błąd: naprawię go w kolejnym sezonie, tym gorliwiej, że Festwochen otrzymały w tym roku aż dwie nominacje do tej prestiżowej nagrody – także w kategorii najlepszego festiwalu. O tym, że w pełni zasłużone, miałam okazję się przekonać nawet w ciągu trzech dni tej prawie półtoramiesięcznej imprezy.

Bayreuth, sierpień i wrzesień 2025. Jedno frankońskie miasteczko i aż dwa światowej klasy festiwale. Na tym pierwszym, wagnerowskim, zadebiutował w tym roku Marcin Majchrowski, którego wreszcie udało mi się przekonać, żeby wystąpił o akredytację. Spędziliśmy kilka cudownych dni w towarzystwie mojego zaprzyjaźnionego operomaniaka, wymęczyliśmy się wspólnie na dwóch ostatnich częściach Ringu Schwarza i dostaliśmy w nagrodę Śpiewaków norymberskich z dwiema rewelacyjnymi zmianami w obsadzie – za pulpitem dyrygenckim i w partii Hansa Sachsa. Wróciłam do domu, przepakowałam się i ruszyłam na Bayreuth Baroque, festiwal, który kilka lat temu urodził się na kamieniu i od tamtej pory zyskał taką renomę, że wkrótce może zagrozić Festspiele na Zielonym Wzgórzu. W tym sezonie Max Cenčić przeszedł sam siebie. Jeśli następnym razem zrobi przedstawienie jeszcze lepsze niż tegoroczny Pompeo Magno Cavalliego, zabraknie mi słów. A przecież potrzebne mi są jak powietrze, bo nowy sezon dopiero się zaczął.

Wszystkie zdjęcia: Dorota Kozińska